Cryptocoryne Tonkinensis
Bir bakışta
Hangi ihtiyaca uyar
Köken ve doğal yaşam alanı
Asıl var. tonkinensis Kuzeydoğu Vietnam ile Çin'in Guangxi bölgesindeki sınır derelerinde yetişir. Hobide aynı adla satılan iplik yapraklı bitki ise Doğu Tayland'ın Ubon Ratchathani bölgesinden gelen var. kubotae'dir; Tayland ve Kamboçya'daki eski tonkinensis kayıtları haritaya alınmadı.
Granit yataklı, mevsime göre hızlı ya da yavaş akan derelerde, kayaların arkasındaki 30–60 cm derinlikteki sakin göllerde kum ve çakıl tabanda su altında öbekler kurar.
Haritadaki noktalar GBIF'teki 4 koordinatlı kaydının ülkelere dengeli dağıtılmış bir özetidir. Havuzlardan ve akvaryumlardan doğaya karışmış popülasyonların kayıtları da görünebilir.
Bakım notları ve ilgili bitkiler
Kart verisi: Kew Plants of the World Online · GBIF · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth.
Cryptocoryne tonkinensis, ipliği andıran çok dar yapraklarıyla tanınan uzun bir kriptodur. Akvaryumun orta ve arka bölümüne, birkaç bitkilik sık gruplar hâlinde dikilir ve yaprakları suyun içinde ince bir çim perdesi gibi salınır. Bakımı zor değildir, ama acele sevmeyen bir bitkidir. Orta güçte bir akvaryum lambası ona yeter. Karbondioksit (CO2) sistemi şart değildir, yine de karbondioksit verilen akvaryumda belirgin biçimde daha iyi büyür. Kökleri besinli bir tabana ya da dibine kök tableti gömülmüş kuma dikilir; yaprakların çıktığı kök boğazı tabanın hemen üstünde kalır. Dikimden sonra haftalarca yerinde sayabilir, bu yüzden sabırsız bir hobiciyi kolayca hayal kırıklığına uğratır.
Türkiye’de akvaryumcularda “Cryptocoryne tonkinensis” adıyla, doku kültürü kabında satılır ve ancak arada bir rafta görülür. Bu adın arkasında aslında iki farklı bitki vardır. Akvaryumcuların onlarca yıldır “tonkinensis” diye yetiştirdiği, yaprakları yalnızca 2–3 mm genişliğindeki bitki Doğu Tayland’dan gelir. Botanikçiler bu bitkinin Vietnam’daki asıl tonkinensis ile aynı olmadığını gördü ve onu 2015’te Cryptocoryne crispatula var. kubotae adıyla ayrı bir varyete olarak tanımladı. Asıl var. tonkinensis ise Kuzeydoğu Vietnam ile Güneydoğu Çin’de yetişir ve yaprakları biraz daha geniştir. Doku kültürü kabındaki etiket, iki bitkiden hangisinin geldiğini çoğu zaman söylemez. Bakımları birbirine çok yakın olduğu için bu sayfa ikisini birlikte anlatır ve farkları ayrıca belirtir.
İki bitki de Cryptocoryne balansae ile aynı türün, Cryptocoryne crispatula‘nın varyeteleridir. Dikim, erime ve budama gibi temel bakım konuları balansaedekiyle aynıdır; bu sayfa ayrıntıları tekrarlamaz, farklı olanları anlatır. Fransız botanikçi François Gagnepain bitkiyi 1941’de Cryptocoryne tonkinensis adıyla tanımladı. Tanım, Benjamin Balansa’nın 1887’de Hanoi’nin batısındaki Ba Vi dağının eteklerinden topladığı örneklere dayanır; ad da Kuzey Vietnam’ın eski adı Tonkin’den gelir. Danimarkalı botanikçi Niels Jacobsen 1991’de bitkiyi Cryptocoryne crispatula‘nın bir varyetesi saydı. Güncel bitki listeleri de var. tonkinensis‘i bu adla, ayrı bir takson olarak kabul eder.
Nasıl Tanınır
Bitki tek noktadan çıkan uzun ve çok dar yapraklardan oluşan bir rozettir. Yapraklar akvaryumda 20–50 cm uzar ve baştan sona neredeyse aynı genişlikte kalır. Asıl tonkinensiste yaprak genişliği 3–6 mm’dir, Tayland bitkisinde ise 2–3 mm’yi geçmez. Yapraklar yumuşak ve sarkıktır; kendi başlarına dik durmazlar ve suyun akıntısıyla dalgalanırlar. Rengi yeşilden kahverengiye, kimi bitkilerde kırmızımsı bronza kadar değişir. Su altında büyüyen yapraklar çoğu zaman bakırımsı kahverengi bir ton alır.
Balansaeden en kolay yaprak yüzeyiyle ayrılır. Balansae yaprağı geniş ve kabarcıklıdır, bu bitkinin yaprağı ise ince ve düzdür. Asıl tonkinensiste orta damar belirgindir ve yaprak kenarı kimi bitkilerde ince ince dalgalanır. Tayland bitkisinin yaprağı daha incedir, daha düzdür ve çoğunlukla kahverengimsi kalır.
Çiçeği akvaryumda nadiren açar. Asıl tonkinensisin çiçeğini saran kının 25–30 cm’lik uzun bir borusu vardır ve bu boru çoğu zaman yapraklardan da uzundur. Tayland bitkisinde boru yalnızca 1–5 cm’dir. Onun çiçeğinde asıl göze çarpan kısım, kırmızı çizgilerle süslü, belirgin biçimde burgulu dildir.
Varyeteler ve Ticari Formlar
Tayland bitkisi (Cryptocoryne crispatula var. kubotae)
Akvaryumcularda “tonkinensis” adıyla en uzun süredir dolaşan bitki budur. Yaprakları ipliğe en çok benzeyen formdur; su altında kahverengimsi ve pürüzsüzdür. Su üstünde de yetiştirilebilir. Bu durumda kısa ve biraz daha geniş yapraklar verir ve çiçeğini de bu yapraklarla açar. Daha yavaş büyür ve yer değiştirdikten sonra uzun süre durgun kalabilir. Adı, bu bitkiyi yıllarca akvaryumculara ulaştıran bitki uzmanı Katsuma Kubota’yı anar.
Asıl tonkinensis (Cryptocoryne crispatula var. tonkinensis)
Vietnam ve Çin bitkisinin yaprakları biraz daha geniştir, orta damarı belirgindir ve kenarları kimi zaman dalgalıdır. Çin’den gelen bitkiler daha kırmızımsı, Vietnam’dan gelenler daha yeşildir. Rizomu tabandan yukarı doğru uzamaya eğilimlidir ve tabanın dışında, suyun içine doğru ince kökler salar. Bu varyete su üstünde düzgün yaprak vermez; su üstünde kalan yaprakları küçülür, biçimini kaybeder ya da tamamen kurur. Akvaryumda kolayca ve sağlıklı büyür.
Doğada Nerede Yetişir
Asıl tonkinensis Kuzeydoğu Vietnam’da ve Çin’in güneydoğusundaki Guangxi bölgesinde, iki ülkenin sınırına yakın derelerde yetişir. Ba Vi dağındaki ilk bulunduğu yerde artık görülmez; o derelerin çevresi tarım ve gezi alanlarına dönüşmüştür. Bitki granit yataklı, suyu mevsime göre hızlı ya da yavaş akan derelerde yaşar. Taban granit ve kuvars kumu ile iri taşların arasındaki çakıldan oluşur. Bitkiler en çok, kayaların arkasında oluşan 30–60 cm derinlikteki sakin göllerde sık öbekler kurar; yağmur mevsiminde su derinliği 1 metreye çıkar.
Tayland bitkisi ise ülkenin doğusundaki Ubon Ratchathani bölgesinde, Laos ve Kamboçya sınırındaki dağlardan inen kumtaşı yataklı derelerde yetişir. Bu dereler kurak mevsimde çekilir ve bitkiler kısmen açıkta kalır. Su üstü yapraklarının ve kısa çiçek borusunun nedeni budur.
Bu bilgi bakımı da açıklar. Balansae kireçtaşı derelerinden geldiği için sert ve kalsiyumlu suyu sever. Bu bitki ise kireçsiz granit ve kumtaşı yataklı derelerden gelir; yine de akvaryumda orta sertlikteki şebeke suyunda sorunsuz yaşar. Asıl tonkinensis uluslararası koruma listesinde “Asgari Endişe” sınıfındadır. Tayland bitkisi için değerlendirme yapacak kadar bilgi henüz yoktur. Akvaryumculardaki bitkiler doğadan değil, doku kültürü laboratuvarlarından gelir.
Akvaryumdaki Yeri ve Dikimi
Tek bir bitki bu kadar ince yaprakla akvaryumda kaybolur. Etkisini, orta ya da arka bölümde birkaç bitkilik sık bir grup kurduğunda gösterir. Su derinliği 40 cm ve üzerindeyse yapraklar dikine yükselir; daha sığ akvaryumda uçları yüzeye yatar. Doku kültürü kabından çıkan bitkiyi şöyle dikin:
- Bitkiyi kabından çıkarın ve köklerindeki jeli ılık suyun altında tamamen yıkayın. Jel artığı tabanda çürür ve bitkiye zarar verir.
- Kabın içindeki öbeği, her parçada birkaç yaprak ve kendi kökleri kalacak biçimde elle küçük parçalara ayırın.
- Her parçayı kökleriyle birlikte cımbızla tabana sokun ve aralarında 2–3 cm boşluk bırakın. Kök boğazı tabanın hemen üstünde kalmalıdır.
- Grubun yanına bir kök tableti gömün.
En sık yapılan hata, bitkiyi dikip birkaç hafta büyümediğini görünce yerini değiştirmektir. Bu bitki yer değiştirmeye özellikle kötü tepki verir ve her sökümden sonra yeniden uzun bir durgunluğa girer. Diktiğiniz yerde bırakın.
Işık, Karbondioksit ve Gübre
Orta güçte, günde 8 saat yanan standart bir LED lamba bu bitkiye yeter. Zayıf ışıkta yaşar ama büyümesi iyice yavaşlar ve grubu sık bir perdeye dönüşmez. Güçlü ışık büyümeyi hızlandırır, ancak yavaş büyüyen ince yapraklarda yosun tutma riskini de artırır.
Karbondioksit sistemi olmadan yaşar, fakat bu kriptonun en zayıf yanı yavaşlığıdır. Karbondioksit verilen bir akvaryumda daha çabuk yerleşir, daha çok yaprak ve yan sürgün verir. Bu fark Tayland bitkisinde daha belirgindir.
Besinini hem kökünden hem sudan alır. Besinli bir taban ya da rozetlerin arasına iki üç ayda bir gömülen kök tabletleri en çok işe yarayan desteğidir. Demir içeren bir sıvı gübre yaprak renginin canlı kalmasına yardım eder.
Su Değerleri
En iyi 20–26 °C’de büyür ve 28 °C’ye kadar sorunsuz yaşar. Hafif asitten hafif baziğe kadar geniş bir aralığa uyum sağlar; Türkiye’deki şebeke sularının çoğunda yaşar. Balansae gibi kireçli suyu özellikle aramaz, ama orta sert suda da rahat eder. Su değerlerinin hangi değerde olduğundan çok ani değişmemesi önemlidir, çünkü ani değişim erimeyi tetikler.
Budama ve Bakım
Bu bitki az bakım ister. Fazla uzayıp yüzeye yatan, sararan ya da yosun tutan yaprağı sapının dibinden, tabana yakın yerden keskin bir makasla kesin. Yaprağı ortasından kesmeyin; kesilen uç kahverengileşir ve çürür. Grubun dibinde biriken eriyik ya da çürük yaprakları cımbızla temizleyin. Yerleşmiş bir grup yan sürgünlerle genişler. İstemediğiniz yere ilerleyen yavruları sürgünüyle birlikte tabandan kesip alın.
Çoğaltma
Bitki, tabanın içinde ilerleyen yan sürgünlerle ve uzayan rizomuyla çoğalır. Asıl tonkinensis az yan sürgün verir ama rizomu 40 cm’yi aşacak kadar uzayabilir.
- Yavru rozetin dört beş yaprağı ve kendi kökleri olana kadar bekleyin.
- Yavruyu ana bitkiye bağlayan sürgünü ya da uzun rizomu keskin bir bıçakla, her parçada yaprak ve kök kalacak biçimde kesin.
- Parçaları cımbızla yeni yerlerine dikin ve kök boğazını gömmeyin.
Yeni dikilen parçalar ilk haftalarda yerinde sayabilir. Çoğaltmayı, bitki yerleşip düzenli yaprak vermeye başladıktan sonra yapın.
Sık Görülen Sorunlar
Yapraklar eriyor
Yeni dikilen bitkinin yaprakları saydamlaşır, pelteleşir ve dağılır. Buna cryptocoryne erimesi denir; nedeni ortamın aniden değişmesidir. Eriyen yaprakları dipten kesin ve bitkiyi sökmeyin. Kök boğazı sağlamsa bitki birkaç hafta içinde yeni yaprak çıkarır. Erimenin nedenlerini Cryptocoryne wendtii sayfasında ayrıntılı anlattık.
Bitki haftalardır büyümüyor
Bu bitkinin dikimden sonra uzun süre yerinde sayması olağandır; özellikle Tayland bitkisi aylarca durgun kalabilir. Bu sürede bitki kök yapar. Üç dört ay geçtiği hâlde yeni yaprak çıkmıyorsa dibine kök tableti gömün, ışığın yeterli olduğundan emin olun ve bitkinin yerini değiştirmeyin.
Yaprakları yosun tutuyor
Yavaş büyüyen ince yapraklar ip yosunu ve ince tüy yosunu için uygun bir tutunma yeridir. Yosunlu yaprakları dipten kesin. Işık süresini kısaltmak ve gübreyi ışıkla dengelemek sorunu çoğu zaman çözer. Yosun yiyen karidesler bu bitkinin yanında iyi bir yardımcıdır.
Rizom tabandan yukarı çıkıyor
Asıl tonkinensisin rizomu tabandan yukarı doğru uzamaya ve suya ince kökler salmaya eğilimlidir. Bu bir hastalık değildir. Bitki gevşeyip yüzmeye başlarsa köklerini yeniden tabana bastırın, ama kök boğazını gömmeyin.
Hangi Akvaryuma Uyar
Bu bitki, orta bölüme ya da arka köşelere ince yapraklı bir grup isteyen sakin topluluk akvaryumlarına uygundur. Yaprakları uzun olduğu için 30 litrenin altındaki küçük akvaryumlarda yüzeyi kaplar. Yumuşak ve ince yaprağı, bitkiyi kemiren balıklara dayanmaz. Diskus akvaryumunun 28–30 °C’lik suyu bitkinin en iyi büyüdüğü sıcaklığın üstündedir.
| Balık / canlı | Durum | Not |
|---|---|---|
| Rasbora, tetra, danio ve lepistes gibi küçük topluluk balıkları | Uyumlu | Bitkiye dokunmazlar; ince yaprakların arasında saklanırlar. |
| Cüce karidesler | Uyumlu | Yapraklara zarar vermezler ve yapraklardaki yosunu temizlerler. |
| Coridoras ve küçük vatoz balıkları | Uyumlu | Tabanı eşelerler ama yerleşmiş kriptoyu sökmezler. Yeni dikilen grubu birkaç hafta korumak iyi olur. |
| Melek balığı | Uyumlu | Uzun ve dikey yapraklar melek balığının sevdiği ortamı kurar. |
| Diskus | Dikkat | Diskus suyu bitkinin rahat ettiği sıcaklığın üstündedir; bitki daha da yavaş büyür. |
| Astronot balığı ve öteki iri cikletler | Uyumsuz | Tabanı kazar ve ince köklü bitkiyi kolayca söker. |
| Japon balığı | Uyumsuz | İnce yaprakları kemirir ve tabanı eşeleyip bitkiyi söker; ısıtıcısız suda bitki de zayıflar. |
| Gümüş dolar gibi otçul balıklar | Uyumsuz | Yumuşak yaprakları yerler. |
Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme
Türkiye’de bu bitki çoğunlukla doku kültürü kabında satılır ve her zaman stokta bulunmaz. Kaptaki bitki salyangoz, yosun ve ilaç kalıntısı taşımaz, bu yüzden karides akvaryumuna da doğrudan girebilir. Kabın içindeki yapraklar kısa ve küçüktür. Uzun su altı yaprakları ancak bitki akvaryuma alıştıktan sonra çıkar.
Sağlıklı bir kapta yapraklar yeşil ya da kahverengimsidir ve jel berraktır. Kararmış, pelteleşmiş yapraklı ya da jeli bulanıklaşmış kabı almayın. Hangi bitkiyi aldığınızı merak ediyorsanız satıcının fotoğrafına ve kökene dair notuna bakın; Tayland kökeni ve iplik incesi yapraklar Tayland bitkisini gösterir. İlk haftalarda büyüme beklemeyin. Grubun ortasından çıkan ilk uzun yapraklar, bitkinin yerine alıştığını gösterir.
Benzer Bitkiler ve Karıştırılma Riski
En yakın akrabası Cryptocoryne balansae‘dir. Balansaenin yaprakları 1,5–4 cm genişliğinde ve belirgin biçimde kabarcıklıdır, bu yüzden iki bitkiyi karıştırmak zordur. Aynı türün Cryptocoryne crispatula var. flaccidifolia varyetesi ise 0,5–1,2 cm genişliğinde, kabarmayan yapraklara sahiptir. Asıl tonkinensis yıllarca bu varyetenin adıyla anıldı. Bu varyete ondan daha geniş yapraklıdır ve kenarı daha dalgalıdır.
Cryptocoryne spiralis da dar yapraklı bir kriptodur, ama onun yaprakları 1–2 cm genişliğindedir ve bu bitkideki gibi iplik inceliğine inmez.
Uzaktan en sık karıştırıldığı bitkiler dar yapraklı vallisneria formlarıdır. Vallisneria spiralis ve küçük vallisneria formları tabanın üstünden hızla yan sürgün atar, çok daha hızlı büyür ve erimez. Vallisneria yaprağının ucu ince dişlidir. Bu kriptonun yaprağı ise baştan sona düz kenarlıdır ya da hafifçe dalgalanır.
Sıkça Sorulan Sorular
Cryptocoryne tonkinensis CO2 ister mi?
Cryptocoryne tonkinensis karbondioksit sistemi olmadan yaşar, ama yavaş büyür. Karbondioksit verilen bir akvaryumda daha çabuk yerleşir ve daha sık bir grup kurar. Orta güçte bir lamba ve besinli bir taban ya da kök tableti ona yeter.
Cryptocoryne tonkinensis nasıl dikilir?
Doku kültürü kabından çıkan bitkinin köklerindeki jel ılık suyla yıkanır ve öbek küçük parçalara ayrılır. Parçalar 2–3 cm arayla cımbızla tabana dikilir, kök boğazı tabanın hemen üstünde bırakılır. Dikimden sonra bitkinin yeri değiştirilmez.
Cryptocoryne tonkinensis neden büyümüyor?
Bu kripto dikimden sonra uzun süre yalnızca kök yapar ve yerinde sayar. Bitkiyi sökmek bu durgunluğu baştan başlatır. Üç dört ay sonra hâlâ yaprak çıkmıyorsa dibine kök tableti gömmek ve ışığı kontrol etmek gerekir.
Tonkinensis ile kubotae aynı bitki mi?
İki bitki aynı türün farklı varyeteleridir. Akvaryumcularda uzun süre “tonkinensis” diye satılan iplik ince yapraklı Tayland bitkisi 2015’te var. kubotae adını aldı. Asıl var. tonkinensis Vietnam ve Çin’den gelir ve yaprakları biraz daha geniştir; bakımları birbirine çok yakındır.
Cryptocoryne tonkinensis ne kadar uzar?
Cryptocoryne tonkinensis yaprakları akvaryumda 20–50 cm uzar. Su derinliği daha azsa yaprak uçları yüzeye yatar. Fazla uzayan yaprak sapının dibinden kesilir.
Cryptocoryne tonkinensis ile vallisneria arasındaki fark nedir?
Vallisneria tabanın üstünden hızla yan sürgün atar, çok daha hızlı büyür ve erimez. Cryptocoryne tonkinensis yavaş yerleşir, ortam değişince yaprak eritebilir ve yaprak ucunda vallisneriadaki ince dişler bulunmaz.
Kaynakça
- Gagnepain, F. (1941). Aracées nouvelles indochinoises. Notulae Systematicae (Paris), 9(3), 131–134.
- Jacobsen, N. (1991). Die schmalblättrigen Cryptocorynen des asiatischen Festlandes. Aqua Planta, 16(1), 2–33.
- Li, H. & Jacobsen, N. (2010). Cryptocoryne. Flora of China, 23, 20–22. Science Press, Beijing & Missouri Botanical Garden Press, St. Louis.
- Jacobsen, N., Bastmeijer, J. D., Bogner, J., Nguyen, V. D., Quang, B. H. & Ørgaard, M. (2015). The identity of Cryptocoryne crispatula var. tonkinensis (Araceae). Willdenowia, 45, 177–182. doi:10.3372/wi.45.45203
- Jacobsen, N., Bastmeijer, J. D., Bongcheewin, B., Idei, T., Sookchaloem, D. & Ørgaard, M. (2015). A new variety of Cryptocoryne crispatula Engl. (Araceae) from Thailand. Thai Forest Bulletin (Botany), 43, 104–110.
- Lansdown, R. V. (2023). Cryptocoryne crispatula var. tonkinensis. The IUCN Red List of Threatened Species 2023. doi:10.2305/IUCN.UK.2023-1.RLTS.T175652261A175652284.en
- POWO (2026). Cryptocoryne crispatula var. tonkinensis (Gagnep.) N.Jacobsen. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew. powo.science.kew.org.
- GBIF Secretariat (2026). Cryptocoryne crispatula var. tonkinensis. GBIF Backbone Taxonomy. www.gbif.org.
- Bastmeijer, J. D. (2016). The Crypts Pages: Cryptocoryne crispatula var. tonkinensis; the crispatula group.
- Flowgrow (2026). Cryptocoryne crispatula var. tonkinensis ve var. kubotae. Aquatic Plant Database. www.flowgrow.de.
💬 Yorum Yaz