Melanotaenia herbertaxelrodi (Lake Tebera Rainbowfish)
Bir bakışta
Köken ve dağılım
Papua Yeni Gine orta yaylalarında, yaklaşık 800 m yükseklikteki Tebera Gölü havzasına özgü (Purari sistemi); havza dışında yalnızca Karamui'den tek bir kayıt var.
Haritadaki noktalar GBIF'teki 2 koordinatlı kaydın özetidir; ülke ve havza bilgisi FishBase'ten derlenmiştir. Akvaryumdan kaçan/salınan bireylerin kayıtları da görünebilir.
Doğal yaşam alanı
Tebera Gölü havzasının berrak, hafif bazik suyu; birbirine bağlı göletler, bataklıklar ve dereler, kıyıda uzun otlar ve su altı bitki öbekleri.
Bakım notları ve ilgili türler
Kart verisi: FishBase · GBIF · IUCN Kırmızı Liste · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth; havzalar World Bank (CC BY 4.0).
Lake Tebera gökkuşağı balığı, olgun erkeği baştan kuyruğa parlak sarı olan, gövdesinin ortasından koyu bir bant geçen, orta boy bir sürü balığı. Papua Yeni Gine’nin dağlık iç kesimindeki Tebera Gölü havzasına özgüdür. Türkiye’de yerleşik bir adı yok; hobide zaman zaman “sarı rainbow” denir, dünyada da “yellow rainbowfish” adıyla satılır. Sarı gövde ile kırmızımsı yüzgeçler bir arada olduğu için akvaryumdaki gökkuşağı balıkları arasında kolay ayırt edilir.
Akvaryumcularda pek görülmez; gelince de 4–5 cm’lik, gümüşi yeşil gençler olarak gelir. Sarı renk ve erkeğin yüksek sırtı yaşla oluşur. Sert ve kireçli suyu sevdiği, serin suya da dayandığı için Türkiye’deki çoğu çeşme suyunda rahat bakılır.
Türün hikâyesi bir fotoğrafla başladı. Port Moresby’deki balıkçılık araştırma laboratuvarından Patricia Kailola, Tebera Gölü’nde toplanmış, rengi solmuş birkaç ölü balığın fotoğrafını Gerald Allen’a gönderdi. Allen yeni bir tür olduğunu anladı ve Eylül 1980’de gölün 4 km doğusundaki berrak bir dereden canlı örnekler topladı. Türü 1981’de tanımladı ve geziyi finanse eden akvaryum yayıncısı Herbert R. Axelrod’un adını verdi. Avustralya’ya götürülen balıklar orada üretildi; hobideki bütün stok bu ilk balıklardan çoğaldı.
Nasıl Tanınır
Gövde yandan basık, uzunca ve iğ biçimlidir; erkekte sırt yaşla yükselir. İki sırt yüzgeci vardır, ikincisi ve anal yüzgeç uzun tabanlıdır. Ağız küçük, göz iridir.
Olgun erkek parlak limon sarısıdır, bazen hafif yeşile çalar. Gövdenin ortasından kuyruk sapına koyu mavi-siyah bir bant uzanır. Sırt, anal ve kuyruk yüzgeçleri sarı ya da kırmızımsıdır. Kur sırasında erkeğin rengi değişir: Burun ucundan birinci sırt yüzgecine uzanan parlak mavi ya da beyaz bir şerit belirir, baş neredeyse siyaha döner, gövde sarı kalır, yüzgeçler kızarır.
Akvaryumda 9–10 cm olur, yaşlı erkekler 12 cm’yi bulur. Erkek daha iri ve daha renklidir; büyüdükçe alnı yükselir, göğüs hattı köşeli bir görünüm alır. Bu derinleşme 5 cm civarında, olgunluğa yakın başlar. Erkeğin birinci sırt yüzgeci belirgin biçimde uzundur, ikinci sırt yüzgecinin arka ucu daha sivridir. Dişi daha ince, daha soluk ve daha küçüktür; sarısı zeytin yeşiline yakın kalır. Gençler gümüşi yeşildir, sarının ortaya çıkması aylar alır.
Doğada Nerede Yaşar
Yalnızca Tebera Gölü havzasında yaşar: Papua Yeni Gine’nin orta yaylalarında, deniz seviyesinden 800 m kadar yükseklikte, Purari Nehri sistemine bağlı bir havza. Çevresini 1.200–1.500 m’lik dik dağlar ve yağmur ormanı sarar. “Göl” tek bir su kütlesi değildir; 10 km boyunda, 2 km genişliğinde, birbirine bağlı göletler, bataklıklar, kaynaklar ve bunları besleyen küçük derelerden oluşur. Gölün 38 km kuzeyindeki Karamui’de bir kez tek bir birey yakalanmıştır; bunun dışında havzanın dışından kaydı yok.
Su berrak, hafif bazik ve orta serttir; pH 7,5–7,8, sıcaklık 20–26 °C arasında değişir. Balıklar kıyı boyunca uzun otların arasında ve su altı bitki öbeklerinde toplanır.
Koruma durumu “Hassas” olarak değerlendirilir. Bütün tür tek ve küçük bir havzaya bağlı; yayılış alanı bu kadar dar olan bir tür, yeni bir tehdit ortaya çıktığında kısa sürede tehlikeye girebilir. Havzada yerel avcılık sürüyor; balığın gıda olarak avlanması en olası baskıdır. Hobideki balıkların hepsi üretimdir; aldığınız balık doğadaki stoğa yük getirmez.
Akvaryum Nasıl Olmalı
Altı sekiz balıklık bir sürü için en az 120 cm uzunluk ve 200 litre gerekir. Hızlı ve hareketli bir balıktır, akvaryumu boydan boya kullanır. Daha kısa akvaryumda yaşar ama erkekler sıkışır, rengini ve gösterişini tam göstermez.
Düzen havzanın otlu kıyılarını taklit etsin: arkada ve kenarlarda sık bitki, birkaç kök, önde geniş açık yüzme alanı. Uzun yapraklı bitkiler (vallisneria gibi) bu balığa çok yakışır. Bitkilere dokunmaz. Taban önemli değil; ince kum ya da çakıl olur. Su hareketi hafif ya da orta olsun, filtre suyu temiz tutacak güçte olmalı. Kapak şart: Ürktüğünde sıçrar.
Su Değerleri
Sert ve hafif bazik su ister: pH 7,0–8,0, sıcaklık 22–25 °C. Doğada 20 °C’ye kadar inen suda yaşar; serin tarafta tutulmaya dayanır, uzun süre 27 °C’nin üstünde kalmasın. Yumuşak ve asidik suda solar, hastalığa yatkınlaşır. Türkiye’deki çoğu şehir suyu doğrudan uygundur. Haftada %25–30 su değişimi rengi korur.
Beslenme
Hepçildir, yem seçmez. Kaliteli pul yem ve küçük granül temel olsun. Haftada birkaç kez dondurulmuş ya da canlı artemia, dafni, kan kurdu ve sivrisinek larvası verin; erkeğin sarısı canlı ve dondurulmuş yemle belirgin biçimde koyulaşır. Spirulinalı ya da bitkisel katkılı yem de iyi gelir. Günde iki üç kez, birkaç dakikada bitecek kadar verin. Yüzeyden ve orta sudan yer, dibe düşen yeme pek inmez.
Davranış ve Tank Arkadaşları
Çok barışçıl bir sürü balığıdır. Az sayıda tutulursa ürkek olur, bitkilerin arasına saklanır. Altı sekiz balıktan az almayın; dişi sayısı erkeklerden fazla olsun ki erkekler dişileri yıpratmasın. Erkekler birbirine yüzgeç açıp yan yana gösteriş yapar; bu zarar vermez, en iyi renkler de bu sırada çıkar. Orta ve üst katmanda yüzer. Tank arkadaşı seçerken boyu kadar su isteğine de bakın: Sert su seven balıklarla tutun.
| Uyumlu | Uyumsuz |
|---|---|
| Benzer boy gökkuşağı balıkları (üretim düşünmüyorsanız) | Üretim yapılacaksa başka Melanotaenia türleri (kolay melezlenir) |
| İri barblar, danyolar | Peçe yüzgeçli lepistes gibi yavaş ve uzun yüzgeçli balıklar |
| Orta ve iri tetralar | Çok küçük tetralar ve rasboralar (ürker, yeme ulaşamaz) |
| Çöpçü balıkları (Corydoras), ankistruslar, tatlı su gobileri | Bölge kuran iri çikletler |
| Sert suyu seven sakin Afrika göl çikletleri | Yüzgeç kemiren balıklar |
Üretim
Üretimi kolaydır; zor olan, minik yavruları ilk haftalarda beslemektir. Çift yumurtalarını ince yapraklı bitkiye ya da üretim paçasına bırakır, yavruya bakmaz.
- Sürüyü birkaç hafta bol canlı ve dondurulmuş yemle kondisyona alın. En dolgun dişiyle en sarı erkeği seçin.
- En az 75 cm’lik bir üretim akvaryumu hazırlayın: tabansız, sert ve hafif bazik su (pH 7,5 civarı), 22–24 °C, hava ile çalışan küçük bir sünger filtre, birkaç üretim paçası ya da Cava yosunu.
- Çifti koyun. Erkek kur renklerine bürünür, dişiyi paçaya doğru sürer. Çift birkaç hafta boyunca her gün birkaç yumurta bırakır; yumurtalar ince bir iplikle paçaya yapışır.
- Yetişkinler yumurtayı yer. Yumurtalı paçaları her gün alıp aynı suyla doldurulmuş ayrı bir kaba taşıyın.
- Yumurtalar sıcaklığa bağlı olarak 7–12 günde açılır. Yavrular çok küçüktür: İlk hafta infüzorya ya da sıvı yavru yemi, sonra artemia nauplii verin. Yavrular yüzeye yakın durur, dibe çöken yemi almaz.
- Yavrular kötü suya hassastır. Her gün az miktarda su değiştirin, yem artığını sifonlayın.
Gökkuşağı balıkları birbirleriyle kolay melezlenir. Damızlıkları başka Melanotaenia türlerinden ayrı tutun; melez yavruları saf tür diye satmayın.
Hastalıklar ve Korunma
Doğru suda dayanıklıdır. Sorunların çoğu yumuşak ve asidik su, birikmiş nitrat, uzun süre sıcak tutulan su ve kalabalık akvaryumdan çıkar: Sarı solar, yüzgeçler kapanır, beyaz nokta ve kadife hastalığı kolay tutunur. Sert su, serin tarafta sıcaklık ve düzenli su değişimi en iyi korumadır. Erkeğin solgun kalması çoğu zaman hastalık değil; küçük sürü, baskın bir erkeğin baskısı ya da tek düze yemdir. Yeni balıkları iki hafta ayrı akvaryumda gözleyin. Sıçrayıp yaralanmasın diye kapağı açık bırakmayın.
Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme
Türkiye’de nadir bulunur; ithalatçılarda zaman zaman görülür, çoğu zaman ön siparişle gelir. Satılan balıklar genellikle 4–5 cm’lik gençlerdir. Bu boyda erkek ile dişiyi ayırt etmek zordur; daha sarı, daha yüksek sırtlı ve birinci sırt yüzgeci daha uzun olanlar çoğunlukla erkektir. Altı sekiz balık birlikte alırsanız sürüde iki cinsiyet de denk gelir. Gövdesi dolgun, yüzgeçleri açık, aktif yüzen ve yeme gelen balıkları seçin; karnı çökmüş ya da köşede duran balıkları almayın. Sürüyü bir seferde ekleyin. Gri-yeşil gençlerin sarıya dönmesi için birkaç ay sabır gerekir.
Benzer Türler ve Karıştırılma Riski
En yakın akrabası Melanotaenia monticola‘dır. Tebera’nın 200 km kadar yukarısında, Purari sisteminin üst kesiminde, Mendi civarında yaşar; daha soluk renklidir ve hobide neredeyse hiç görülmez. Aynı dağlık bölgenin bir başka göl türü mavi gökkuşağı balığı (Melanotaenia lacustris) da benzer yapıdadır, ama erkeği turkuazdır. Melanotaenia trifasciata‘nın sarımsı yerel formları da benzer görünebilir; o tür Avustralya’nın kuzeyinden gelir, yüzgeçleri çoğunlukla daha kırmızıdır. Boesemani gökkuşağı (Melanotaenia boesemani) ön yarısı mavi, arka yarısı turuncu olduğu için kolay ayrılır. Kırmızı gökkuşağı balığının (Glossolepis incisa) dişisi altın sarısıdır ve bazen bu türle karıştırılır; o türün dişisinde koyu orta bant yoktur, gövdesi de daha yüksektir.
Ad karışıklığına da dikkat edin: herbertaxelrodi adını taşıyan, akvaryumcularda çok daha sık görülen bir başka balık daha var. Siyah neon (Hyphessobrycon herbertaxelrodi) Güney Amerika’dan küçük bir tetradır; iki balığın ad dışında ortak noktası yoktur.
Sıkça Sorulan Sorular
Aldığım balık neden sarı değil?
Satılan gençler gümüşi yeşildir. Parlak sarı renk yaşla gelir ve en çok erkekte görülür; dişi soluk kalır. Sert su, temiz su, canlı ve dondurulmuş yem ve kalabalık bir sürü rengi hızlandırır.
Kaç cm olur, kaç litrelik akvaryum ister?
Akvaryumda 9–10 cm olur, yaşlı erkekler 12 cm’yi bulur. Altı sekiz balıklık bir sürü için en az 120 cm uzunluk ve 200 litre gerekir.
Çeşme suyunda yaşar mı?
Çoğu şehirde çeşme suyunda yaşar. Sert ve hafif bazik suyu sever; pH 7,0–8,0 ve 22–25 °C idealdir. Yumuşak ve asidik suda solar.
Erkek ile dişi nasıl ayırt edilir?
Erkek daha iri, daha yüksek sırtlı ve parlak sarıdır; birinci sırt yüzgeci daha uzundur. Dişi ince ve soluk, zeytin yeşiline yakın renktedir. Fark 5 cm civarında belirginleşir.
Akvaryumda ürer mi?
Ürer. Çift haftalarca her gün birkaç yumurtayı paçaya ya da ince yapraklı bitkiye bırakır. Yetişkinler yumurtayı yediği için paçalar ayrı kaba alınır; yumurtalar 7–12 günde açılır.
Siyah neon ile aynı balık mı?
Hayır. İkisinin de tür adı herbertaxelrodi, çünkü ikisi de Herbert R. Axelrod’a adanmış. Siyah neon Güney Amerika’dan küçük bir tetra; bu balık Papua Yeni Gine’den bir gökkuşağı balığıdır.
Kaynakça
- Allen, G. R. (1981). Central highland rainbows from Papua New Guinea, with descriptions of two new species (Melanotaeniidae). Tropical Fish Hobbyist, 29(5), 20–33, 68–81.
- Allen, G. R. (1991). Field guide to the freshwater fishes of New Guinea. Christensen Research Institute, Madang, Publication 9.
- Unmack, P. J., Allen, G. R. & Johnson, J. B. (2013). Phylogeny and biogeography of rainbowfishes (Melanotaeniidae) from Australia and New Guinea. Molecular Phylogenetics and Evolution, 67(1), 15–27. doi:10.1016/j.ympev.2012.12.019
- IUCN (2019). Melanotaenia herbertaxelrodi. The IUCN Red List of Threatened Species, Vulnerable D2.
- FishBase. Melanotaenia herbertaxelrodi, Lake Tebera rainbowfish. www.fishbase.se
- Seriously Fish. Melanotaenia herbertaxelrodi. www.seriouslyfish.com
- ANGFA Rainbowfishes. Melanotaenia herbertaxelrodi. rainbowfish.angfa.org.au
💬 Yorum Yaz