Kırmızı Gökkuşağı Balığı
Bir bakışta
Köken ve dağılım
Endonezya'nın Papua eyaletindeki Sentani Gölü'ne (Jayapura yakını) özgü; kıyı şeridinde yaşar.
Haritadaki noktalar GBIF'teki 7 koordinatlı kaydın özetidir; ülke ve havza bilgisi FishBase'ten derlenmiştir. Akvaryumdan kaçan/salınan bireylerin kayıtları da görünebilir.
Doğal yaşam alanı
Sentani Gölü'nün sığ kıyı şeridi: batık bitkiler, ağaç kökleri ve devrilmiş dallar arası; sıcak, durgun göl suyu.
Bakım notları ve ilgili türler
Kart verisi: FishBase · GBIF · IUCN Kırmızı Liste · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth; havzalar World Bank (CC BY 4.0).
Kırmızı gökkuşağı balığı, olgun erkeği baştan kuyruğa somon kırmızısına dönen, iri ve yüksek sırtlı bir sürü balığıdır. Yeni Gine adasının Endonezya tarafında yaşar ve tek bir göle özgüdür. Türkiye’de “kırmızı gökkuşağı”, “gökkuşağı kırmızı” ya da kısaca tür adıyla “incisus” diye satılır; İngilizce “red rainbow” adı da akvaryumcularda bilinir.
Satın almadan önce bilinmesi gereken tek bir şey var: Akvaryumcularda satılan 5–7 cm’lik balıklar kırmızı değildir. Yavrular ve dişiler zeytin-gümüş renklidir; erkek ancak büyüyüp olgunlaştıkça kızarır. Altı sekiz balıklık bir sürü alıp bir yıl sabretmek gerekir. Ödülü, 120 cm’lik bitkili bir akvaryumda yan yana yüzen kızıl erkeklerdir. Sert ve kireçli suya dayanıklı olması Türkiye’deki çeşme sularında işi kolaylaştırır.
Türü 1907’de Hollandalı ihtiyolog Max Weber tanımladı. Canlı bireyler ancak 1973’te toplandı ve hobiye 1970’lerin sonunda girdi. Bugün satılan balıkların hepsi çiftlik üretimidir. Bilimsel ad, cins adının dişil olması nedeniyle son düzeltmeyle Glossolepis incisa yazılıyor; akvaryumcularda ve eski kitaplarda hâlâ Glossolepis incisus geçer. İkisi aynı balıktır.
Nasıl Tanınır
Gövde yandan basık ve yüksek; sırt, başın hemen arkasından kamburlaşarak yükselir. Bu yüzden baş küçük, göz iri görünür. İki sırt yüzgeci vardır; ikincisi ve anal yüzgeç uzun, kuyruğa kadar uzanır. Pullar iri ve kenarları hafif dişlidir.
Olgun erkek bütün gövde ve yüzgeçlerde kırmızıdır; tonu turuncu-kırmızıdan koyu şarap kırmızısına kadar değişir. Gövdenin ortasında rastgele dağılmış, gümüş ya da altın parıltılı pullar bulunur. Dişi sarımsı zeytin renginde kalır, pulları altın ışıltılıdır, yüzgeçleri renksizdir. Yaşlı erkeklerde sırt iyice yükselir ve kambur bir görünüm alır; dişi daha ince ve uzun kalır. Akvaryumda erkek 12 cm olur, iyi bakılan yaşlı erkekler 15 cm’yi bulur. Dişiler 10–11 cm’de kalır.
Gençle yetişkin arasındaki fark büyüktür. Yavrular donuk zeytin yeşili ve gümüşidir. Erkekler 4–5 cm’de renk almaya başlar, 7–8 cm’de kızarır; bu da genellikle bir yaşa yakın bir sürede olur. Erkeklerin hepsi aynı anda kızarmaz: Sıcak suda çoğu zaman yalnızca baskın erkekler tam renk alır, ötekiler soluk kalır. Sıcaklığı 24–25 °C’ye çekmek ve sürüde yeterli dişi bulundurmak, diğer erkeklerin de renklenmesine yardım eder. Çiftlikte kuşaklar boyunca üretilmiş balıklar, doğadan gelenlere göre daha soluk kırmızıdır.
Doğada Nerede Yaşar
Yalnızca Endonezya’nın Papua eyaletindeki Sentani Gölü’nde yaşar. Göl, Jayapura kentinin yaklaşık 10 km batısında, deniz seviyesinden 75 m yükseklikte; yüzeyi 100 km²’yi aşar, en derin yeri 50 m’yi bulur. Otuzdan fazla dere göle dökülür, tek çıkışı Jafuri ve Tami nehirleri üzerinden Pasifik’e açılır. Su sıcaktır, yüzeyde 29–32 °C’dir.
Kırmızı gökkuşağı gölün ortasında değil, kıyı şeridinde yaşar. Sürüler suya batmış bitkilerin, ağaç köklerinin ve devrilmiş dalların arasında toplanır. En kalabalık oldukları yer 60 cm’den sığ kıyı suyudur; sabah erken ve akşamüstü kıyıya yaklaşırlar. Akvaryum için çıkarılacak ders açıktır: Bol bitki, birkaç dal ve önünde açık yüzme alanı.
Koruma durumu “Tehlikede” olarak değerlendirilir. Tür tek bir göle sıkışmıştır, göl de büyüyen bir kentin yanındadır. Kıyıdaki yerleşim ve kirlilik artıyor; göle kafes balıkçılığından kaçan tilapia, yılanbaş ve kırmızı şeytan çikletleri yayıldı. Bu yabancı türler hem yumurtayı ve yavruyu yiyor hem de kıyıdaki bitkili alanları paylaşmıyor. Gölün yerli balıkları son yirmi yılda belirgin biçimde azaldı; doğadaki bazı kırmızı gökkuşağılarında Lernaea paraziti ve zayıflama görüldü. Hobideki balıkların tamamı üretim olduğu için aldığınız balık göldeki stoka yük getirmez.
Akvaryum Nasıl Olmalı
Altı sekiz balıklık bir sürü için en az 120 cm uzunluk ve 200 litre. Bu iri ve hızlı bir balık; boydan boya yüzer. 80–100 cm’lik akvaryumda yavrular idare eder, ama erkekler büyüdükçe sıkışır, renkleri de solar. Daha uzun akvaryum her zaman daha iyidir; 150–180 cm’de on, on iki balıklık bir sürü çok daha güzel görünür.
Düzen şöyle olsun: arkada ve kenarlarda sık bitki, önde ve ortada geniş açık alan. Birkaç kök ya da dal, kıyı şeridini taklit eder. Taban önemli değil; ince kum ya da çakıl olur. Bitkilere dokunmaz. Su akıntısı hafif ile orta arası olmalı; bu balık durgun ve oksijeni düşük suda renk kaybeder. Kapak gerekli: Ürktüğünde sudan sıçrar.
Su Değerleri
Nötr ile hafif bazik, orta sert ve sert su ister: pH 7,0–8,0, sıcaklık 24–28 °C. Türkiye’deki çoğu şehir suyu bu balık için doğrudan uygundur; yumuşak ve asidik suda solar, hastalanmaya yatkınlaşır. Nitrata hassastır; haftada %25–30 su değişimi rengi korur.
Beslenme
Hepçildir, seçici değildir. Kaliteli pul yem ve küçük granül temel olsun. Haftada birkaç kez dondurulmuş artemia, dafni, kan kurdu ya da canlı yem verin; kırmızı renk büyük ölçüde yemle gelir. Karotenli yemler, spirulinalı pullar ve zaman zaman bitkisel yem erkeklerin rengini derinleştirir. Günde iki üç kez, birkaç dakikada bitecek kadar verin. Hızlı ve açgözlü yer; aynı akvaryumdaki yavaş balıkların yemi kapılmasın diye yemi birkaç noktaya serpin.
Davranış ve Tank Arkadaşları
Barışçıl bir sürü balığıdır, ama hızlı ve iridir. Ağzı küçük olduğundan başka balıkları yemez; yine de ani hareketleri küçük ve yavaş balıkları rahatsız eder. Tek ya da iki üç balık olarak tutulursa ürkek olur, saklanır, hatta saldırganlaşabilir. Altı sekiz balıktan az almayın, mümkünse iki dişiye bir erkek düşsün. Erkekler birbirine gösteriş yapar, yüzgeç açıp yan yana yüzer; bu ritüel zarar vermez, renkleri de ortaya çıkarır. Üst ve orta katmanda yüzer.
| Uyumlu | Uyumsuz |
|---|---|
| Benzer boy gökkuşağı balıkları (üretim düşünmüyorsanız) | Melezlenme riski yüzünden üretim yapılacaksa başka Glossolepis ve Chilatherina türleri |
| İri barblar, iri danyolar | Peçe yüzgeçli lepistes, japon balığı gibi yavaş balıklar |
| Orta ve iri tetralar | Neon ve küçük rasboralar (ürker, yeme ulaşamaz) |
| Çöpçü balıkları (Corydoras), ankistruslar | Bölge kuran iri çikletler |
| Botialar | Yüzgeç kemiren balıklar |
Üretim
Üretimi kolaydır ve bitki ya da üretim paçası üzerine yumurtlar. Gökkuşağı balıklarının alışılmış yöntemi işler:
- Sürüyü birkaç hafta canlı ve dondurulmuş yemle kondisyona alın. En dolgun dişiyle en renkli erkeği seçin.
- En az 75 cm’lik bir üretim akvaryumu hazırlayın: tabansız, hafif sert ve bazik su (pH 7,5 civarı), hava ile çalışan bir sünger filtre, birkaç üretim paçası ya da Cava yosunu.
- Çifti koyun ve sıcaklığı bir iki derece artırın. Çift günlerce, hatta haftalarca her sabah birkaç yumurta bırakır. Yumurtalar ince bir iplikle paçaya yapışır.
- Paçaları her gün kontrol edin; yumurtalı paçayı aynı suyla doldurulmuş ayrı bir kaba alın. Yetişkinler yumurtayı nadiren yer, ama ayırmak yavru sayısını artırır.
- Yumurtalar 26–27 °C’de 7–8 günde açılır. Yavru çok küçüktür; ilk hafta infüzorya ya da sıvı yavru yemi, sonra mikro solucan ve artemia nauplii verin.
- Yavrular kötü suya çok hassastır. Her gün az miktarda su değiştirin, yem artığını sifonlayın.
Doğada dişi bir mevsimde birkaç kez yumurtlar, toplam yumurta sayısı bin ile üç bin arasıdır; göldeki balıklar 10 cm civarında olgunlaşır. Akvaryumdaki çift de aynı şekilde aralıklı yumurtlar. Gökkuşağı balıkları birbirleriyle kolay melezlenir; damızlıkları başka gökkuşağı türlerinden ayrı tutun, melez yavruları satmayın.
Hastalıklar ve Korunma
Doğru suda dayanıklı bir balıktır. Sorunların çoğu yumuşak ve asidik su, birikmiş nitrat ve kalabalık akvaryumdan çıkar: Renk solar, balık yüzgeçlerini kapar, beyaz nokta ve kadife hastalığı kolay tutunur. Sık su değişimi ve sert su en iyi korumadır. Erkeklerin solması çoğu zaman hastalık değil, sürüdeki baskın erkeğin baskısı ya da yüksek sıcaklıktır. Yeni balıkları iki hafta ayrı akvaryumda gözleyin; sıçradığında yaralanmasın diye kapağı açık bırakmayın.
Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme
Akvaryumcularda ara sıra, genellikle 5–7 cm’lik gençler olarak bulunur; kalıcı stokta tutan az olduğu için siparişle getirtmek gerekebilir. Bu boyda erkek ile dişiyi ayırt etmek zordur; erkekler daha yüksek sırtlı ve hafif renkli olabilir. Altı sekiz balık birlikte alırsanız sürüde erkek ve dişi denk gelir. Gövdesi dolgun, yüzgeçleri açık, aktif yüzen ve yeme gelen balıkları seçin. Karnı çökmüş, yüzgeçleri kapalı ya da köşede duran balıkları almayın. Sürüyü bir seferde ekleyin; tek tek eklenen balıklar uzun süre ürkek kalır.
Benzer Türler ve Karıştırılma Riski
Glossolepis pseudoincisus, Tami Nehri havzasında yaşayan yakın akrabadır; erkeği de kırmızımsıdır, ama pulları belirgin biçimde daha iri, sıra sayısı daha azdır. Glossolepis wanamensis Papua Yeni Gine’deki Wanam Gölü’ne özgüdür ve benzer yüksek sırtlı yapıdadır; ikisi de nadiren gelir. Aynı gölde yaşayan Chilatherina sentaniensis daha ince ve uzun yapılıdır, erkeği hiçbir zaman bu kadar kızarmaz. Boesemani gökkuşağı (Melanotaenia boesemani) yarısı mavi yarısı turuncu olduğu için kolay ayrılır. Bazı satış listelerinde mavi bir gökkuşağı balığı da “incisus” etiketiyle görülür; mavi balık bu tür değildir. Adı benzese de gökkuşağı ciklet (Herotilapia multispinosa) tamamen başka bir balıktır.
Sıkça Sorulan Sorular
Aldığım kırmızı gökkuşağı balığı neden kırmızı değil?
Gençler ve dişiler zeytin-gümüş renklidir. Erkekler 4–5 cm’de renk almaya başlar, 7–8 cm’de kızarır; bu genellikle bir yıla yakın sürer. Sıcak suda yalnızca baskın erkekler tam renk alabilir; sıcaklığı 24–25 °C’ye çekmek ve karotenli yem vermek yardımcı olur.
Kırmızı gökkuşağı balığı kaç cm olur?
Akvaryumda erkek 12 cm olur, yaşlı erkekler 15 cm’yi bulur. Dişiler 10–11 cm’de kalır. Yaşlı erkeklerde sırt yükselir ve kambur bir görünüm alır.
Kaç litrelik akvaryum ister, kaç tane alınmalı?
Altı sekiz balıklık bir sürü için en az 120 cm uzunluk ve 200 litre. Tek ya da birkaç balık olarak tutulmaz; az sayıda kalınca ürkek ve gergin olur.
Kırmızı gökkuşağı balığı sert suda yaşar mı?
Evet. Nötr ile hafif bazik, orta sert ve sert suyu sever; pH 7,0–8,0 arası idealdir. Çoğu şehir suyu uygundur. Yumuşak ve asidik suda solar.
Kırmızı gökkuşağı balığı akvaryumda ürer mi?
Ürer ve kolaydır. Çift her gün birkaç yumurtayı üretim paçasına ya da ince yapraklı bitkiye bırakır. Yumurtalar 7–8 günde açılır; yavrular infüzorya ve artemia nauplii ile büyütülür.
Başka gökkuşağı balıklarıyla birlikte tutulur mu?
Tutulur, birbirleriyle geçinirler. Ama gökkuşağı balıkları kolay melezlenir; üretim yapacaksanız damızlıkları başka gökkuşağı türlerinden ayrı tutun.
Kaynakça
- Weber, M. (1907). Süsswasserfische von Neu-Guinea. Ein Beitrag zur Frage nach dem früheren Zusammenhang von Neu-Guinea und Australien. Nova Guinea, 5 (Zoologie 2), 201–267.
- Allen, G. R. & Cross, N. J. (1980). Descriptions of five new rainbowfishes (Melanotaeniidae) from New Guinea. Records of the Western Australian Museum, 8(3), 377–396.
- Allen, G. R. (1991). Field guide to the freshwater fishes of New Guinea. Christensen Research Institute, Madang, Publication 9.
- Polhemus, D. A., Englund, R. A. & Allen, G. R. (2004). Freshwater biotas of New Guinea and nearby islands. Conservation International, Washington DC.
- Said, D. S., Supyawati, W. D. & Noortiningsih (2005). Effect of feeding type and light intensity to the colour appearance of male red rainbow fish, Glossolepis incisus. Jurnal Iktiologi Indonesia, 5(2), 61–67.
- Siby, L. S., Rahardjo, M. F. & Sjafei, D. S. (2009). Reproductive biology of red rainbowfish (Glossolepis incisus Weber 1907) in Sentani Lake. Jurnal Iktiologi Indonesia, 9(1), 49–61.
- Ferreira, A. V. ve diğerleri (2009). Consumo de vitelo durante o desenvolvimento embrionário de Melanotênia-maçã, Glossolepis incisus. Ciência Animal Brasileira, 10, 721–729.
- Ohee, H. L. (2013). The ecology of the red rainbowfish (Glossolepis incisus) and the impact of human activities on its habitats in Lake Sentani, Papua. Doktora tezi, Georg-August-Universität Göttingen.
- IUCN (2019). Glossolepis incisus. The IUCN Red List of Threatened Species, Endangered B1ab(iii).
- FishBase. Glossolepis incisa, Red rainbowfish. www.fishbase.se
- Seriously Fish. Glossolepis incisa. www.seriouslyfish.com
💬 Yorum Yaz