🐠 Türkiye'nin en kapsamlı akvaryum ansiklopedisi
Ana Sayfa › Ansiklopedi › Akvaryum Balık Türleri › Gökkuşağı Balıkları › Boesemani Gökkuşağı Balığı
Gökkuşağı Balıkları

Boesemani Gökkuşağı Balığı

📅 15 Kas 2026
Boesemani Gökkuşağı Balığı (Melanotaenia boesemani)
Fotoğraf: H. Zell · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Bilimsel ad Melanotaenia boesemani Allen & Cross, 1980
Takım Atheriniformes Familya Melanotaeniidae Cins Melanotaenia IUCN EN · Tehlikede
Türkiye'de boesemani · boesemani gökkuşağı balığı · gökkuşağı (boesemani) İngilizce Boeseman's rainbowfish · boesemani rainbowfish · bicolor rainbowfish

Bir bakışta

Boy10 cm (en fazla 12 cm)
Minimum akvaryum200 L / 120 cm uzunluk
GrupEn az 6 birey (sürü)
Sıcaklık25–29 °C
pH7–8
Sertlik10–20 °dGH
ZorlukOrta · dayanıklı
MizaçBarışçıl
KatmanOrta · gündüz
BeslenmeHepçil
ÜremeYaprak/bitki yumurtlayıcı · orta
AkvaryumculardaYaygın · 4–6 cm
KapakŞart
BitkilerZarar vermez

Köken ve dağılım

Doğal yayılış (havza) Doğal olarak bulunduğu ülke Sonradan yayıldığı ülke Nehir Gözlem kaydı (GBIF)
Köken
Avustralya ve Okyanusya
Doğal olarak yaşadığı ülkeler
Endonezya (endemik)
Göller
Ayamaru LakesLake AitinjoLake Uter

Endonezya, Batı Papua, Kuş Başı (Vogelkop) yarımadasındaki Ayamaru gölleri ile yakındaki Aitinjo, Uter ve Hain göllerine özgü.

Haritadaki noktalar GBIF'teki 39 koordinatlı kaydın özetidir; ülke ve havza bilgisi FishBase'ten derlenmiştir. Akvaryumdan kaçan/salınan bireylerin kayıtları da görünebilir.

Doğal yaşam alanı

Doğada sıcaklık26–27 °C

Sığ, çok berrak ve kireçli göller; tabanı Vallisneria, Ceratophyllum ve Najas kaplı, balıklar bitkili sığ kıyılarda toplanır.

Aynı sularda yaşayan türler
Melanotaenia ajamaruensisPseudomugil reticulatus

Bakım notları ve ilgili türler

Kart verisi: FishBase · GBIF · IUCN Kırmızı Liste · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth; havzalar World Bank (CC BY 4.0).

Boesemani gökkuşağı balığı, gökkuşağı balıkları arasında hobide en çok tutulan tür. Olgun erkeğin ön yarısı mavi-gri, arka yarısı ve yüzgeçleri turuncu-sarıdır; iki renk gövdenin ortasında, göğüs yüzgecinin arkasında birleşir. Yeni Gine adasının Endonezya tarafında, Batı Papua’daki birkaç küçük göle özgüdür. Türkiye’de akvaryumcularda çoğunlukla “Gökkuşağı (Boesemani)” ya da kısaca “boesemani” diye satılır.

Almadan önce bilinmesi gereken şey şu: Satılan 4–6 cm’lik balıklar o fotoğraflardaki balıklar değildir. Yavrular soluk gümüş-gri renktedir; erkeğin mavisi ve turuncusu yaşla gelir ve tam renk bir yılı aşkın sürer. Altı sekiz balıklık bir sürü alıp sabretmek, uzun bir akvaryum ayırmak gerekir. Karşılığında sert ve kireçli suyu seven, Türkiye’deki çeşme sularına kolay uyan, sakin ve dayanıklı bir sürü balığı alırsınız.

Türü ilk toplayan, 1948–49’daki İsveç Yeni Gine seferinde Sten Bergman oldu. Leiden müzesinin balık küratörü Marinus Boeseman 1955 Mart’ında Ayamaru göllerinden örnek getirdi. Gerald Allen ve Norbert Cross bu örneklerle türü 1980’de tanımladı ve adını Boeseman’a verdi. Canlı balıklar ilk kez 1982’de Avrupa’ya ulaştı; Avrupa’da üretildi ve hızla yayıldı. Bugün satılan balıkların büyük çoğunluğu Uzak Doğu ve Doğu Avrupa çiftliklerinin üretimidir.

Boesemani Gökkuşağı Balığı – Olgun erkek boesemani: ön yarısı mavi, arka yarısı turuncu
Olgun erkek boesemani: ön yarısı mavi, arka yarısı turuncu — Fotoğraf: Rufus46 · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Nasıl Tanınır

Gövde yandan basık, sırt yüksek ve kemerlidir; olgun erkekte sırt yaşla iyice yükselir, baş küçük kalır. İki sırt yüzgeci vardır; ikincisi ve anal yüzgeç uzun, kuyruğa doğru uzanır. Pullar iridir ve her biri koyu kenarlıdır, gövdeye ağ gibi bir desen verir.

Olgun erkekte baş ve gövdenin ön yarısı parlak mavi-gridir, bazen neredeyse siyaha çalar. Arka yarı ve yüzgeçler turuncu ile sarı arasında değişir. İki renk alanın arasında, göğüs yüzgecinin hemen arkasında birkaç koyu dikey bant bulunur. Bu bantlar ve renklerin tonu ruh haline göre koyulaşıp açılır; kur yapan erkek en parlak halindedir. Dişi daha sade, daha ince ve basık sırtlıdır: Gövde boyunca geniş, koyu bir şerit ve pul sıraları boyunca ince sarımsı-turuncu çizgiler taşır. Yaşlı dişiler alt sıradaki erkeklere benzeyebilir; ama göğüsleri daha sığ, yüzgeç uçları daha kısa ve yuvarlaktır.

Akvaryumda erkek 10 cm civarında olur, iri ve yaşlı erkekler 12 cm’yi bulur. Dişiler 8–9 cm’de kalır.

Renk beklentisini baştan doğru kurun. Yavrular gümüş-grimsi, renksiz balıklardır; erkekler büyüdükçe önce sırtta ve kuyrukta sarılık, sonra önde mavilik belirir. İyi yem ve uygun suyla tam renk bir yılı aşkın sürer. Erkeklerin hepsi aynı parlaklığa ulaşmaz; sürüdeki baskın erkek en renklisi olur. Çiftlik üretimi balıkların bir kısmı doğadan gelenlere göre daha soluktur; aynı yaştaki iki sürü arasında belirgin renk farkı olabilir.

Renk Formları ve Varyeteler

Doğada da göller arasında renk farkı vardır: Ayamaru gölündeki erkeklerin arka yarısı parlak sarıya çalar, Uter gölündekilerin ön yarısı gök mavisi, arka yarısı turuncudur. Çiftliklerde turuncusu kırmızıya kaydırılmış seçilmiş hatlar “red boesemani” adıyla satılır. Kısa ve yuvarlak gövdeli “balon boesemani” ise iskelet bozukluğu taşıyan bir hattır; normal yüzemez, sağlıklı bir tür örneği değildir. Gökkuşağı balıkları birbirleriyle kolay melezlendiği için ticarette rengi tuhaf, boesemaniye benzeyen melez balıklar da dolaşır.

Doğada Nerede Yaşar

Yalnızca Endonezya’nın Batı Papua bölgesinde, Kuş Başı (Vogelkop) yarımadasındaki birkaç gölde yaşar: Ayamaru gölleri, Aitinjo gölü, Uter gölü ve Hain gölü. Ayamaru gölleri Sorong kentinin yaklaşık 120 km doğu-güneydoğusunda, 250 m yükseklikte, düz bir arazide yer alır. Sular Ayamaru Nehri ve Kais Nehri üzerinden Seram Denizi’ne akar.

Göller sığdır, ortalama derinliği 2 m civarındadır; yağmur mevsiminde su seviyesi birkaç metre yükselir. Su çok berraktır, ışık dibe kadar iner ve tabanı Vallisneria, Ceratophyllum ve Najas gibi bitkiler kaplar. Bitkiler kireç bağlayacak kadar sert sudadır. Balıklar açık suda az, bitkili sığ kıyılarda kalabalıktır. Bu tablo akvaryumda da işe yarar: arkada sık bitki, önde açık ve aydınlık yüzme alanı.

Koruma durumu “Tehlikede” olarak değerlendirilir. Türün yaşadığı alan çok küçüktür. 1980’lerin sonunda köylüler Cakarta’daki ihracatçılar için ayda yaklaşık 60.000 erkek balık topluyordu; bu yoğun toplama türü yok olmanın eşiğine getirdi ve Endonezya hükümeti sonradan avcılığa sınırlama koydu. Göllere yıllar içinde sazan, gambusya, japon balığı ve tilapia bırakıldı; sazanın girmesiyle bazı su altı bitkileri azaldı. Uter gölünde 2007’de bakteri ve mantarla zayıflamış bireyler görüldü. Yerel balık zehirleme yöntemleri de yavrulara zarar verdi. Akvaryumcularda satılan balıklar üretim olduğu için aldığınız balık doğadaki stoka yük getirmez; çiftlikler damızlık tazelemek için yine de zaman zaman doğadan balık alır.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Altı sekiz balıklık bir sürü için en az 120 cm uzunluk ve 200 litre. Hızlı ve sürekli yüzen bir balıktır; akvaryumun bir ucundan öbürüne gidip gelir. 80–100 cm’lik akvaryumlar yavrular için yeter, ama erkekler büyüdükçe sıkışır. 150 cm ve üzerinde on, on iki balıklık bir sürü çok daha iyi görünür.

Düzen şöyle olsun: arkada ve kenarlarda sık bitki, önde geniş açık alan, birkaç kök ya da taş. Koyu taban ve koyu arka fon erkeklerin rengini öne çıkarır. Bitkilere dokunmaz. Oksijenli, temiz ve hafif-orta akıntılı su ister; güçlü bir filtre ve iyi bir yüzey hareketi rengi korur. Kapak gerekli: Ürktüğünde sıçrar.

Su Değerleri

Sert ve bazik suyun balığıdır: pH 7,0–8,0, sertlik orta-yüksek, sıcaklık 25–29 °C. Türkiye’deki çoğu şehir suyu doğrudan uygundur. Yumuşak, asidik suda ve dalgalanan pH’ta solar, hastalığa yatkınlaşır. Nitrat birikimine ve olgunlaşmamış akvaryumdaki amonyak-nitrit yükselmelerine hassastır; haftada %25–30 su değişimi yapın, yeni kurulmuş akvaryuma koymayın.

Beslenme

Hepçildir ve seçici değildir. Kaliteli pul yem ve küçük granül temel olsun; ağzı küçük olduğu için iri granül vermeyin. Haftada birkaç kez dondurulmuş ya da canlı artemia, dafni, sivrisinek larvası ve kan kurdu verin; spirulinalı ve karotenli yemler mavi ile turuncuyu belirginleştirir. Bitkisel yemi de ihmal etmeyin. Günde iki üç kez, birkaç dakikada bitecek kadar verin. Yemi suyun yüzeyinden ve ortasından alır, dibe düşeni pek aramaz.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Barışçıl bir sürü balığıdır. Kalabalık sürüde rahat ve açıkta yüzer; tek ya da iki üç balık kalınca ürkek olur, saklanır, rengi solar. En az altı, tercihen sekiz ve üzeri alın; her erkeğe iki dişi düşmesi iyi olur. Erkekler birbirine yüzgeç açıp yan yana gösteriş yapar, renk yarışına girer; bu gösteri zarar vermez, renkleri de en iyi bu sırada ortaya çıkar. Orta ve üst katmanda yüzer. Hızlı ve iri olduğu için küçük ve yavaş balıkları yemi kaparak ve sürekli hareketiyle rahatsız eder.

Uyumlu Uyumsuz
Benzer boy gökkuşağı balıkları (üretim düşünmüyorsanız) Üretim yapılacaksa başka Melanotaenia türleri (melezlenir)
İri barblar, danyolar, orta ve iri tetralar Peçe yüzgeçli lepistes, japon balığı gibi yavaş balıklar
Çöpçü balıkları (Corydoras), ankistruslar, botialar Neon ve küçük rasboralar (ürker, yeme ulaşamaz)
Sert su seven, sakin Malawi çikletleri (iri akvaryumda) Bölge kuran iri ve saldırgan çikletler
Molly, plati gibi sert su seven canlı doğuranlar Yüzgeç kemiren balıklar

Üretim

Üretimi zor değildir; zor olan yavruları büyütmektir. Bitki ya da üretim paçası üzerine yumurta bırakır, yavruya bakmaz.

  1. Sürüyü birkaç hafta bol canlı ve dondurulmuş yemle kondisyona alın. En renkli erkeği ve en dolgun dişiyi seçin.
  2. En az 75 cm’lik bir üretim akvaryumu hazırlayın: tabansız, hafif sert ve bazik su (pH 7,5 civarı), 27–29 °C, hava ile çalışan bir sünger filtre, birkaç üretim paçası ya da Cava yosunu.
  3. Çifti koyun; sıcaklığı bir iki derece artırmak yumurtlamayı tetikler. Yumurtlama sabah erken saatlerde olur. Çift birkaç hafta boyunca her gün az sayıda yumurta bırakır; yumurtalar ince bir iplikle paçaya yapışır.
  4. Paçaları her gün kontrol edin, yumurtalı paçayı aynı suyla doldurulmuş ayrı bir kaba alın. Bol bitkili bir akvaryumda birkaç yavru kendiliğinden yetişebilir, ama ayırmak sayıyı artırır.
  5. Yumurtalar sıcaklığa göre 7–12 günde açılır. Yavru çok küçüktür ve yüzeyde durur: İlk hafta infüzorya ya da sıvı yavru yemi, sonra artemia nauplii verin. Dibe batan yem yavruya ulaşmaz, suyu bozar.
  6. Yavrular kötü suya hassastır. Her gün az miktarda su değiştirin, yem artığını sifonlayın.

Yavrular yavaş renklenir; erkek dişi ayrımı birkaç ay sürer. Damızlıkları başka gökkuşağı türlerinden ayrı tutun, melez yavruları satmayın: Ticarette boesemani adıyla dolaşan soluk ve tuhaf renkli balıkların bir kısmı bu melezlerdir.

Hastalıklar ve Korunma

Doğru suda dayanıklıdır. Sorunların çoğu yumuşak ve asidik su, birikmiş nitrat, olgunlaşmamış akvaryum ve kalabalıktan çıkar: Renk solar, balık yüzgeçlerini kapar, beyaz nokta ve kadife hastalığı kolay tutunur.

Gökkuşağı balıklarında bilinmesi gereken asıl tehlike balık tüberkülozudur (mikobakteriyoz). Hobide “gökkuşağı zayıflaması” diye anılan tablo çoğunlukla budur: İyi yediği halde balık giderek incelir, karnı çöker, omurga eğrileşebilir, yaralar ya da pul kalkmaları görülür ve balıklar aylar içinde tek tek kaybedilir. Kesin tedavisi yoktur; ilaçlar genellikle işe yaramaz. Hasta görünen balığı hemen ayırın, ağ ve kovaları ortak kullanmayın. Hastalık yayıldıysa akvaryumu boşaltıp dezenfekte etmek en güvenli yoldur. Bu bakteri insana da geçebilir: Elinizde kesik varken akvaryuma çıplak elle girmeyin, eldiven kullanın, işten sonra elinizi yıkayın. Yeni gelen balıkları en az iki hafta ayrı akvaryumda gözlemek en iyi korumadır.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Akvaryumcularda yaygındır, genellikle 4–6 cm’lik gençler olarak satılır. Bu boyda erkek ile dişiyi ayırt etmek zordur; sırtı biraz daha yüksek ve kuyruğunda sarılık başlamış olanlar büyük ihtimalle erkektir. Altı sekiz balık birlikte alırsanız sürüde iki cinsiyet de denk gelir. Gövdesi dolgun, yüzgeçleri açık, aktif yüzen ve yeme gelen balıkları seçin. Karnı çökmüş, omurgası eğri, sürüden ayrı duran ya da kısa ve yuvarlak gövdeli balıkları almayın. Sürüyü bir seferde ekleyin; tek tek eklenen balıklar uzun süre ürkek kalır.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

Aynı göllerde yaşayan Melanotaenia ajamaruensis daha sade renklidir, yan şeritleri daha belirgindir ve sırt ile anal yüzgeçlerinde daha fazla ışın taşır; hobide nadiren görülür. Parkinson gökkuşağı (Melanotaenia parkinsoni) da mavi-gri gövdeli ve arkası turuncudur, ama turuncu düz bir alan değil, gövdenin arkasına dağılmış lekeler halindedir. Sarı gövdeli Melanotaenia herbertaxelrodi ve kırmızı gökkuşağı (Glossolepis incisa) yetişkinken kolayca ayrılır; ama bu türlerin yavruları birbirine çok benzer, karışık stok alırken dikkat edin. En büyük karışıklık melezlerdir: İki rengi net ayrılmayan, solgun ya da benekli “boesemani”lerin bir kısmı melez balıktır.

Sıkça Sorulan Sorular

Aldığım boesemani neden renksiz?

Akvaryumcularda satılan 4–6 cm’lik balıklar gençtir; boesemaniler bu boyda gümüş-gridir. Erkeğin mavisi ve turuncusu yaşla gelir, tam renk bir yılı aşkın sürer. Sert su, temiz akvaryum, canlı ve dondurulmuş yem ile kalabalık bir sürü rengi hızlandırır. Dişiler hiçbir zaman erkek kadar renklenmez.

Boesemani kaç cm olur?

Akvaryumda erkek 10 cm civarında olur, iri ve yaşlı erkekler 12 cm’yi bulur. Dişiler 8–9 cm’de kalır.

Kaç litrelik akvaryum ister, kaç tane alınmalı?

Altı sekiz balıklık bir sürü için en az 120 cm uzunluk ve 200 litre. Tek ya da birkaç balık olarak tutulmaz; az sayıda kalınca ürkek olur ve rengi solar.

Boesemani çeşme suyunda yaşar mı?

Evet. Sert ve bazik suyu sever; pH 7,0–8,0 ve 25–29 °C idealdir. Türkiye’deki çoğu şehir suyu klorundan arındırıldıktan sonra uygundur. Yumuşak ve asidik suda solar.

Boesemanim yediği halde zayıflıyor, neden?

Gökkuşağı balıklarında iyi yerken incelme, çöken karın ve eğrilen omurga çoğunlukla balık tüberkülozuna (mikobakteriyoz) işaret eder. Kesin tedavisi yoktur; hasta balığı hemen ayırın, ekipmanı ortak kullanmayın ve akvaryuma eldivenle girin, çünkü bakteri insana da geçebilir.

Boesemani akvaryumda ürer mi?

Ürer. Çift birkaç hafta boyunca her sabah birkaç yumurtayı üretim paçasına ya da ince yapraklı bitkiye bırakır. Yumurtalar 7–12 günde açılır; zor olan çok küçük yavruları infüzorya ve artemia nauplii ile büyütmektir.

Kaynakça

  1. Allen, G. R. & Cross, N. J. (1980). Descriptions of five new rainbowfishes (Melanotaeniidae) from New Guinea. Records of the Western Australian Museum, 8(3), 377–396.
  2. Allen, G. R. & Boeseman, M. (1982). A collection of freshwater fishes from western New Guinea with descriptions of two new species (Gobiidae and Eleotridae). Records of the Western Australian Museum, 10(2), 67–103.
  3. Allen, G. R. (1991). Field guide to the freshwater fishes of New Guinea. Christensen Research Institute, Madang, Publication 9.
  4. Polhemus, D. A., Englund, R. A. & Allen, G. R. (2004). Freshwater biotas of New Guinea and nearby islands. Conservation International, Washington DC.
  5. Nugraha, M. F. I., Pouyaud, L., Carman, O., Widyastuti, U., Zairin Junior, M., Kadarusman & Avarre, J.-C. (2015). Genetic diversity of Boeseman’s rainbowfish (Melanotaenia boesemani) reared in Indonesian farms compared to endangered natural populations. Tropical Conservation Science, 8(3), 796–812.
  6. Urdeș, L. D. & Loh, R. (2021). A case report on fish tuberculosis (fish handler’s disease) in rainbowfish (fam. Melanotaeniidae) and rosy barb (Pethia conchonius). Scientific Papers. Series D. Animal Science, 64(2).
  7. IUCN (2019). Melanotaenia boesemani. The IUCN Red List of Threatened Species, Endangered B1ab(iii,v).
  8. FishBase. Melanotaenia boesemani, Boeseman’s rainbowfish. www.fishbase.se
  9. Seriously Fish. Melanotaenia boesemani. www.seriouslyfish.com

💬 Yorum Yaz

🐟 akvaryumpedia