Mavi Gökkuşağı Balığı
Bir bakışta
Köken ve dağılım
Papua Yeni Gine'nin Güney Yayla eyaletindeki Kutubu Gölü'ne ve gölün çıkışı Soro Nehri'ne özgü (Kikori sistemi).
Haritadaki noktalar GBIF'teki 1 koordinatlı kaydın özetidir; ülke ve havza bilgisi FishBase'ten derlenmiştir. Akvaryumdan kaçan/salınan bireylerin kayıtları da görünebilir.
Doğal yaşam alanı
Kutubu Gölü'nün berrak, sert ve bazik suyu; kıyıdaki bitki öbekleri, batık kökler ve devrik ağaçlar arası, durgun su.
Bakım notları ve ilgili türler
Kart verisi: FishBase · GBIF · IUCN Kırmızı Liste · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth; havzalar World Bank (CC BY 4.0).
Mavi gökkuşağı balığı, olgun erkeğinin sırtı parlak turkuaz, karnı gümüşi beyaz olan, iri ve yüksek sırtlı bir sürü balığıdır. Papua Yeni Gine’nin dağlık iç kesimindeki Kutubu Gölü’ne özgüdür. Türkiye’de “gökkuşağı mavi”, “mavi rainbow” ya da tür adıyla “lacustris” diye satılır; dünyada daha çok “turkuaz gökkuşağı” adıyla bilinir.
Akvaryumcularda satılan 5–7 cm’lik balıklar gümüşi gri, biraz da donuk görünür. Turkuaz renk yaşla gelir: Erkek bir yılı aşkın bir sürede tam rengini alır. Rengin tonu da sabit değildir. Su, yem ve balığın o anki durumuna göre kobalt mavisinden açık turkuaza kadar değişir; heyecanlanan erkekte sırtın önünde turuncu bir bant yanar. Sert ve kireçli suyu sevmesi Türkiye’deki çoğu çeşme suyunda işi kolaylaştırır.
Türün ilk örneklerini 1955’te göle giden bir Avustralyalı devriye memuru topladı; Ian Munro 1964’te tanımladı. Canlı balık getirme denemeleri 1980’lerde başladı: 1983’te yakalanan kırk kadar balıktan yalnızca dördü Avustralya’ya canlı ulaştı. Hobideki stok 1980’lerin sonundaki toplamalardan çoğaldı. Bugün satılan balıkların hemen hepsi üretimdir.

Nasıl Tanınır
Gövde yandan basık, sırt başın arkasından belirgin biçimde yükselir. Göz iridir; burundan uzun görünür. İki sırt yüzgeci vardır, ikincisi ve anal yüzgeç uzun tabanlıdır. Pullar iri, her biri ışığı ayrı yansıtır.
Olgun erkekte sırt ve gövdenin üst yarısı turkuaz ya da kobalt mavisidir, alt yarısı gümüşi beyazdır. Gövdenin ortasından kuyruğa koyu mavi bir bant uzanır, bandın altında ince sarı-turuncu bir çizgi görülür. Yüzgeçler mavidir. Kur ya da kavga anında ensede, burundan birinci sırt yüzgecine doğru parlak turuncu-altın bir şerit belirir. Dişi daha ince, daha küçük ve soluktur; mavisi grimsi kalır, karnı kondisyondayken dolgunlaşır.
Akvaryumda 10 cm olur, iyi bakılan yaşlı erkekler 12 cm’yi bulur. Erkekle dişi arasındaki asıl fark sırt yüksekliğidir: Erkek büyüdükçe sırtı yükselir, dişi ince ve uzun kalır. Gençler gümüşi gridir; mavi ve erkeğin yüksek sırtı yaşla gelir.
Doğada Nerede Yaşar
Yalnızca Kutubu Gölü’nde ve gölün tek çıkışı olan Soro Nehri’nde yaşar. Göl, Papua Yeni Gine’nin Güney Yayla eyaletinde, deniz seviyesinden 800 m yükseklikte, kireçtaşı bir arazidedir. Bir vadinin volkanik molozla tıkanmasıyla oluşmuş; 19 km uzunluğundadır, en derin yeri 70 m civarındadır. Soro Nehri Kikori sistemine akar. Gölde 14 balık türü yaşar, bunların 10’u yalnızca bu göle özgüdür.
Gölün suyu Yeni Gine için alışılmadık derecede berrak, sert ve baziktir; pH 8,5–9, sıcaklık 21–25 °C arasıdır. Yükseklik yüzünden su, ova gökkuşağı balıklarına göre serindir. Sürüler kıyıdaki bitki öbeklerinin, batık köklerin ve devrik ağaçların çevresinde toplanır.
Koruma durumu “Tehlikede” olarak değerlendirilir. Bütün tür tek bir göle bağlıdır. 1990’larda gölün bir ucunda petrol sahası açıldı, yol ve ulaşım bölgeye ulaştı. 2010–2012 yağmurlarında göl kıyısındaki havuzlardan tilapia ve sazan göle kaçtı; birkaç yıl içinde balıkçıların ağına en çok giren balık tilapia oldu. 2013’te gölde altı ay süren toplu balık ölümleri yaşandı, yerli balıkların avı belirgin biçimde düştü. Göl 1998’de uluslararası öneme sahip sulak alan ilan edildi. Hobideki balıklar üretim olduğu için aldığınız balık göldeki stoğa yük getirmez.
Akvaryum Nasıl Olmalı
Altı sekiz balıklık bir sürü için en az 120 cm uzunluk ve 200 litre gerekir. Hızlı ve iri bir balıktır, boydan boya yüzer; kısa akvaryumda erkekler hem sıkışır hem de rengini göstermez. 150 cm ve üstünde on, on iki balıklık bir sürü çok daha iyi görünür.
Düzen gölün kıyısını taklit etsin: arkada ve kenarlarda sık bitki, birkaç kök ya da dal, önde geniş açık alan. Taban önemli değil; ince kum ya da çakıl olur. Bitkilere dokunmaz. Sert suya dayanıklı bitkiler seçin. Su hareketi hafif olsun; filtre güçlü ama çıkışı yayılmış olmalı. Temiz su erkeğin rengini doğrudan etkiler. Kapak şart: Ürktüğünde sıçrar.
Su Değerleri
Sert ve bazik su ister: pH 7,0–8,5, sıcaklık 22–26 °C. Doğadaki gölden geldiği için çoğu gökkuşağı balığından biraz serin suyu sever; 28 °C’nin üstünde uzun süre tutmayın. Yumuşak ve asidik suda solar, hastalanmaya yatkınlaşır. Türkiye’deki çoğu şehir suyu doğrudan uygundur. Haftada %25–30 su değişimi rengi korur.
Beslenme
Hepçildir ve seçici değildir. Kaliteli pul yem ve küçük granül temel olsun. Haftada birkaç kez dondurulmuş ya da canlı artemia, dafni, kan kurdu ve sivrisinek larvası verin; erkeğin turkuazı canlı ve dondurulmuş yemle belirgin biçimde derinleşir. Spirulinalı pul yem ve zaman zaman bitkisel yem de iyi gelir. Günde iki üç kez, birkaç dakikada bitecek kadar verin. Yüzeyden ve orta sudan yer; dibe çöken yeme pek inmez.
Davranış ve Tank Arkadaşları
Barışçıl bir sürü balığıdır, ama iri ve hareketlidir. Ani hızlanmaları küçük ve yavaş balıkları gerer. Az sayıda tutulursa ürkek olur, köşeye çekilir. Altı sekiz balıktan az almayın; iki dişiye bir erkek düşerse erkekler dişileri yıpratmaz. Erkekler birbirine yüzgeç açıp yan yana gösteriş yapar; bu zarar vermez ve en iyi renkler bu sırada ortaya çıkar. Orta ve üst katmanda yüzer.
| Uyumlu | Uyumsuz |
|---|---|
| Benzer boy gökkuşağı balıkları (üretim düşünmüyorsanız) | Üretim yapılacaksa başka Melanotaenia türleri (kolay melezlenir) |
| İri barblar, iri danyolar | Peçe yüzgeçli lepistes, japon balığı gibi yavaş balıklar |
| Orta ve iri tetralar | Neon ve küçük rasboralar (ürker, yeme ulaşamaz) |
| Çöpçü balıkları (Corydoras), ankistruslar | Bölge kuran iri çikletler |
| Sert suyu seven sakin Afrika göl çikletleri | Yüzgeç kemiren balıklar |
Üretim
Üretimi kolaydır; yavru büyütmek biraz daha emek ister. Çift yumurtalarını ince yapraklı bitkiye ya da üretim paçasına bırakır.
- Sürüyü birkaç hafta bol canlı ve dondurulmuş yemle kondisyona alın. En dolgun dişiyle en renkli erkeği seçin.
- En az 75 cm’lik bir üretim akvaryumu hazırlayın: tabansız, sert ve hafif bazik su (pH 7,5 civarı), hava ile çalışan küçük bir sünger filtre, birkaç üretim paçası ya da Cava yosunu.
- Çifti koyun, sıcaklığı bir iki derece artırın. Çift birkaç hafta boyunca her gün birkaç yumurta bırakır. Yumurtalar ince bir iplikle paçaya yapışır.
- Yetişkinler yumurtayı yer. Yumurtalı paçaları her gün alıp aynı suyla doldurulmuş ayrı bir kaba taşıyın.
- Yumurtalar sıcaklığa bağlı olarak 7–12 günde açılır. İlk hafta infüzorya ya da sıvı yavru yemi, sonra artemia nauplii verin. Dibe çöken yemi yavrular almaz.
- Yavrular kötü suya hassastır. Her gün az miktarda su değiştirin, yem artığını sifonlayın.
Gökkuşağı balıkları birbirleriyle kolay melezlenir. Damızlıkları başka Melanotaenia türlerinden ayrı tutun; melez yavruları saf tür diye satmayın.
Hastalıklar ve Korunma
Doğru suda dayanıklıdır. Sorunların çoğu yumuşak ve asidik su, birikmiş nitrat, fazla sıcak su ve kalabalık akvaryumdan çıkar: Renk solar, yüzgeçler kapanır, beyaz nokta ve kadife hastalığı kolay tutunur. Sert su, serin tarafta sıcaklık ve düzenli su değişimi en iyi korumadır. Erkeğin solması çoğu zaman hastalık değil, baskın erkeğin baskısı ya da yetersiz yemdir. Yeni balıkları iki hafta ayrı akvaryumda gözleyin; sıçrayıp yaralanmasın diye kapağı açık bırakmayın.
Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme
Akvaryumcularda ara sıra, genellikle 5–7 cm’lik gençler olarak bulunur; kalıcı stokta tutan az olduğu için siparişle getirtmek gerekebilir. Bu boyda erkek ile dişiyi ayırt etmek zordur; daha yüksek sırtlı ve daha mavi olanlar çoğunlukla erkektir. Altı sekiz balık birlikte alırsanız sürüde iki cinsiyet de denk gelir. Gövdesi dolgun, yüzgeçleri açık, aktif yüzen ve yeme gelen balıkları seçin; karnı çökmüş ya da köşede duran balıkları almayın. Sürüyü bir seferde ekleyin. Satıştaki gri balığın turkuaz olması için en az bir yıl sabır gerekir.
Benzer Türler ve Karıştırılma Riski
En yakın benzeri Melanotaenia mubiensis‘tir. Kutubu’ya yakın Mubi Nehri havzasında yaşar, yetişkin rengi neredeyse aynıdır. Daha ince yapılıdır, gözü burnundan büyük değildir, sırt ve anal yüzgecindeki ışın sayısı daha fazladır; bu tür hobide nadir görülür. Neon gökkuşağı (Melanotaenia praecox) da mavidir ama 5–6 cm’de kalır ve yüzgeçleri kırmızı ya da sarıdır. Boesemani gökkuşağı (Melanotaenia boesemani) ön yarısı mavi, arka yarısı turuncu olduğu için kolay ayrılır. Bazı satış listelerinde bu balık “incisus” etiketiyle görülür; incisus adı kırmızı gökkuşağı balığına (Glossolepis incisa) aittir, mavi balık o tür değildir. Adı benzese de gökkuşağı ciklet (Herotilapia multispinosa) tamamen başka bir balıktır.
Sıkça Sorulan Sorular
Aldığım mavi gökkuşağı balığı neden gri?
Satılan gençler gümüşi gridir. Turkuaz renk yaşla gelir; erkeğin tam rengini alması bir yılı aşar. Sert su, temiz su, canlı ve dondurulmuş yem ve kalabalık bir sürü rengi hızlandırır.
Mavi gökkuşağı balığının rengi neden değişiyor?
Rengin tonu suya, yeme, ışığa ve balığın o anki durumuna göre kobalt mavisinden açık turkuaza kadar değişir. Kur ya da gösteriş anında erkeğin ensesinde turuncu bir şerit yanar. Ürken ya da hasta balık solar.
Kaç cm olur, kaç litrelik akvaryum ister?
Akvaryumda 10 cm olur, yaşlı erkekler 12 cm’yi bulur. Altı sekiz balıklık bir sürü için en az 120 cm uzunluk ve 200 litre gerekir.
Çeşme suyunda yaşar mı?
Çoğu şehirde cevap evettir. Sert ve bazik suyu sever; pH 7,0–8,5 ve 22–26 °C idealdir. Yumuşak ve asidik suda solar, uzun süre sıcak suda tutulmamalıdır.
Mavi gökkuşağı balığı akvaryumda ürer mi?
Ürer. Çift haftalarca her gün birkaç yumurtayı paçaya ya da ince yapraklı bitkiye bırakır. Yetişkinler yumurtayı yediği için paçalar ayrı kaba alınır; yumurtalar 7–12 günde açılır.
Doğada nesli tehlikede mi?
Evet, “Tehlikede” sınıfındadır. Yalnızca Papua Yeni Gine’deki Kutubu Gölü’nde ve çıkışındaki Soro Nehri’nde yaşar; göle kaçan tilapia ve bölgedeki petrol ve gaz çalışmaları gölü baskı altında tutuyor. Satılan balıklar üretimdir.
Kaynakça
- Munro, I. S. R. (1964). Additions to the fish fauna of New Guinea. Papua and New Guinea Agricultural Journal, 16(4), 141–186.
- Allen, G. R. (1991). Field guide to the freshwater fishes of New Guinea. Christensen Research Institute, Madang, Publication 9.
- Allen, G. R. (1995). Rainbowfishes in nature and in the aquarium. Tetra-Verlag, Melle.
- Smith, P. T., Imbun, B. Y. & Duarte, F. P. (2016). Impacts of a fish kill at Lake Kutubu, Papua New Guinea. Pacific Science, 70(1), 21–33. doi:10.2984/70.1.2
- Ramsar Convention (1998). Lake Kutubu, Ramsar Information Sheet, Site no. 961.
- IUCN (2019). Melanotaenia lacustris. The IUCN Red List of Threatened Species, Endangered B1ab(iii).
- FishBase. Melanotaenia lacustris, Lake Kutubu rainbowfish. www.fishbase.se
- Seriously Fish. Melanotaenia lacustris. www.seriouslyfish.com
- ANGFA Rainbowfishes. Melanotaenia lacustris. rainbowfish.angfa.org.au
💬 Yorum Yaz