Paslı Ciklet
Bir bakışta
Köken ve dağılım
Malawi Gölü'ne endemik; yalnızca güneydoğu koldaki Chinyankwazi ve Chinyamwezi adaları ile (tartışmalı) Boadzulu Adası çevresinde. Adaları çevreleyen kum düzlükleri yayılmasını engeller.
Haritadaki noktalar GBIF'teki 21 koordinatlı kaydın özetidir; ülke ve havza bilgisi FishBase'ten derlenmiştir. Akvaryumdan kaçan/salınan bireylerin kayıtları da görünebilir.
Doğal yaşam alanı
Açık göldeki küçük adaların dik inen iri kaya yamaçları; berrak, yüksek pH'lı su, kayalarda kalın yosun örtüsü, çoğunlukla 10–15 m derinlik.
Bakım notları ve ilgili türler
Kart verisi: FishBase · GBIF · IUCN Kırmızı Liste · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth; havzalar World Bank (CC BY 4.0).
Pas kahvesi bir gövde, üstüne ışığa göre vuran lavanta-mor bir parıltı. Paslı Ciklet, Malawi Gölü’nün kayalık kıyılarında yaşayan mbuna grubunun en küçük ve en sakin üyelerindendir. Türkiye’de “Paslı Ciklet” ya da “Paslı Cichlid” adıyla bilinir, ilanlarda bilimsel adıyla, Iodotropheus sprengerae olarak da geçer. Renkli mbuna’ların yanında ilk bakışta sönük durur; ama iyi bakılmış bir erkeğin pası ve moru birlikte açtığında akvaryumun en dikkat çeken balığı olabilir.
Akvaryumda 8–10 cm olur, bölge kavgası komşularınınkinin yanında hafif kalır ve kolay ürer. Bu üç özellik onu ilk Malawi akvaryumu için en mantıklı seçimlerden biri yapar. Kavgacı türlerle aynı akvaryumda ise ezilen taraf odur; ona göre arkadaş seçmek gerekir.
Balık Amerika ve Almanya’da yıllardır “rusty cichlid” adıyla satılırken bilim dünyası onu henüz tanımlamamıştı; ticarette başka türlerin adlarıyla dolaşıyordu. 1972’de Michael K. Oliver ve Paul V. Loiselle türü ve onunla birlikte yeni bir cinsi tanımladı. Tür adı, balığın doğru tanınması için uğraşan Kaliforniyalı akvaryumcu Kappy Sprenger’i onurlandırır. Cins adı da Yunanca “pas rengi” sözcüğünden gelir.

Nasıl Tanınır
Gövde uzunca ve torpido biçimlidir, tipik bir mbuna silueti. Baş profili büyük bireylerde dik iner, burun kısadır. Ön dişleri iri ve öne doğru eğiktir; ağız kapalıyken bile dudak arasından görünür. Üst dudak buruna küçük bir deri köprüsüyle bağlıdır; mbuna’lar arasında bunu taşıyan tek cins budur.
Zemin rengi kırmızımsı kahverengi, yani pas rengidir. Üstüne, özellikle erkeklerde ve iyi ışıkta, yoğun bir lavanta ya da mor parıltı biner. Gövde deseni silik kalır; bazen birkaç belirsiz dikey bant görünür. Sırt yüzgecinin kenarı açık renk, anal yüzgeçte sarımsı-beyaz ya da turuncumsu yumurta lekeleri vardır.
Erkekle dişiyi ayırmak bu türün bilinen zorluğudur; iki eşey ilk bakışta neredeyse aynıdır. Erkek biraz daha iri olur, alnı daha yuvarlaktır, sırt ve anal yüzgecinin arka uçları daha uzar. Erkekte yumurta lekesi genellikle daha fazladır ve lekelerin arkasında ince koyu bir yüzgeç kenarı kalır. Dişide leke azdır ya da hiç yoktur; varsa yüzgecin tam kenarına oturur, düşecekmiş gibi durur. Gençler düz pas kahvesidir; mor parıltı büyüdükçe gelir.
Doğada Nerede Yaşar
Malawi Gölü’ne endemiktir ve gölün güneydoğu kolundaki birkaç küçük adaya sıkışmış durumdadır: Chinyankwazi ve Chinyamwezi adaları ile tanımda adı geçen Boadzulu Adası. İlk damızlıklar ihracatçılar tarafından Boadzulu’dan toplandı; sonraki araştırmalar türün Chinyankwazi’de kesin yaşadığını gösterdi, Boadzulu kaydını ise tartışmalı buldu. Bu adalar kıyıdan kilometrelerce açıktadır ve etrafları geniş kum düzlükleriyle çevrilidir. Kaya seven mbuna birkaç metrelik kumu bile geçmez; bu yüzden tür adalardan kıyıya yayılamamıştır.
Yaşadığı yer iri kayaların dik indiği kayalık yamaçlardır. Su berrak, yüksek pH’lı ve sıcaktır; kayaların üstü yosun ve küçük canlılardan oluşan kalın bir örtüyle kaplıdır. Tür çoğu mbuna’dan daha derinde, 10–15 metrede görülür. Doğadaki bireyler tek tek dolaşır, sabit bir bölgeye bağlı kalmadan kaya boyunca gezinir. Doğada 6 cm civarında kalır; akvaryumdakilerin daha iri olması bol yem ve rahat hayatın sonucudur.
Bu kadar dar bir alanda yaşadığı için Yakın Tehdit Altında sınıfındadır. Adaların çevresindeki çamurlanmanın ve süs balığı toplamanın türü ne kadar etkilediği bilinmiyor. Akvaryumcularda satılan bireylerin neredeyse tamamı uzun yıllardır akvaryumda üretilen hatlardır.
Akvaryum Nasıl Olmalı
Yalnız Paslı Ciklet bakacaksanız, bir erkek ve üç dört dişi için 90 cm uzunluk ve 120 litre yeter. Başka mbuna’larla birlikte bakılacaksa en az 120 cm ve 200 litre verin; birden fazla erkek de ancak bu boyutta rahat eder. Mbuna akvaryumlarında uzunluk ve taban alanı yükseklikten önemlidir.
Taban kum olsun. Akvaryumun büyük kısmını kaya yığınlarıyla doldurun; aralarda bol mağara, oyuk ve görüş hattını kesen köşe bırakın. Ezilen bir balık kaçacak yer bulabilmelidir. Birkaç yassı taş ve açık kum alanı üretim için yer sağlar. Taşları önce tabana, sonra kumu üstüne koyun; balık az eşelese de kaya devrilmesin.
Malawi cikletlerinde su kalitesi her şeydir: güçlü bir dış filtre kullanın. Bitki şart değildir; sert ve alkali suya dayanan Anubias ve Vallisneria kullanılabilir. Yumuşak yapraklı bitkiler çoğunlukla yenir.
Su Değerleri
Hedef değerler 24–27 °C, pH 7,8–8,6 ve 10–20 °dGH’dir. Asıl mesele pH’ı yüksek ve sabit tutmaktır; asidik suda bu balık gerçekten bozulur. Türkiye’deki şebeke sularının çoğu buna yakındır; gerekirse filtreye mercan kırığı ya da aragonit ekleyin. Haftada %30–50 su değişimi yapın, nitratı düşük tutun.
Beslenme
Doğada kayalardaki yosun örtüsünden ve suda asılı küçük parçacıklardan beslenir. Akvaryumda her şeyi yer; ama beslenmenin büyük kısmı bitkisel olmalıdır. Temel yem spirulina ya da başka yeşil katkılı, kaliteli pul veya küçük granül olsun. Arada haşlanmış ıspanak ya da kabak verebilirsiniz.
Haftada bir iki kez dondurulmuş artemia, daphnia ya da mysis yeterlidir. Proteini yüksek yem, dana yüreği ve bol kırmızı sivrisinek larvası bu balığın sindirimini bozar; Malawi şişkinliğinin en sık nedeni budur. Günde iki üç küçük öğün verin, tek büyük öğün değil.
Davranış ve Tank Arkadaşları
Mbuna’lar arasında en az kavgacı olanlardandır; bölge kurar ama komşularını akvaryumun öbür ucuna kadar kovalamaz. Erkekler kendi aralarında atışır, ciddi yaralama nadirdir. Büyük bir akvaryumda birden fazla erkek bakılabilir; her erkeğe birkaç dişi düşmelidir. Sakin olması onu bir yandan ilk Malawi akvaryumu için ideal yapar, bir yandan da kavgacı mbuna’ların yanında savunmasız bırakır.
Arkadaş seçiminde kural basittir: aynı boyda ya da biraz büyük, ama kendisi kadar sakin Malawi türleri seçin. Kayaları paylaşacak sakin mbuna’lar ve kum bölgesini kullanan barışçıl haplochromin türleri iyi gider. Melanochromis auratus, Maylandia ve iri Pseudotropheus türleri gibi saldırgan mbuna’lardan uzak durun; Paslı Ciklet yem yarışında da geri kalır. İzlemesi en kolay işaret renktir: ezilen balık morunu kaybeder, koyulaşır ve kayaların arasından çıkmaz.
| Tür Adı | Bilimsel Ad | Uyumluluk Notu |
|---|---|---|
| Sarı Prenses Ciklet | Labidochromis caeruleus | En klasik eş; ikisi de sakin, renkleri birbirini tamamlar |
| Demasoni Ciklet | Pseudotropheus demasoni | Küçük ama kendi türüne sert; büyük sürü hâlinde ve geniş akvaryumda |
| Sarı İmparator | Aulonocara baenschi | Kum bölgesini kullanır, kayalarda çatışmaz |
| Yunus Ciklet | Cyrtocara moorii | Barışçıl ama iri; yalnızca 200 litrenin üstünde |
| Borleyi | Copadichromis borleyi | Açık su planktoncusu, üst katmanı kullanır |
| Synodontis | Synodontis lucipinnis | Alkali suya uyumlu, gece aktif taban balığı |
| Uyumsuz: Auratus | Melanochromis auratus | Saldırgan; Paslı Ciklet’i kayalardan sürer |
| Uyumsuz: Kırmızı Zebra ve diğer iri Maylandia’lar | Maylandia spp. | Daha iri ve kavgacı; yemi de bölgeyi de alır |
| Uyumsuz: Yumuşak sulu topluluk balıkları | tetra, gurami, çöpçü balıklar | Su değerleri ve davranış uyuşmaz |
Üretim
Anasal ağız kuluçkacısıdır ve akvaryumda kendiliğinden ürer. Eşey ayrımı zor olduğu için en kolay yol, altı sekiz yavru alıp birlikte büyütmektir. Balık 3–4 cm’de, yedi sekiz aylıkken bile yumurtlayabilir.
- Grup: Bir erkeğe en az üç dişi. 120 cm’lik bir tür akvaryumunda iki üç erkek ve on kadar dişi birlikte tutulabilir.
- Düzen: Kaya yığınlarının arasına birkaç yassı taş ve açık kum alanı bırakın. pH 8,0–8,5, sıcaklık 25–26,5 °C olsun.
- Kondisyon: Bitkisel ağırlıklı yeme haftada iki üç kez küçük dondurulmuş yem ekleyin.
- Yumurtlama: Erkek gevşek bir bölge kurar, genellikle yassı bir taşı seçer. Renklerini koyulaştırıp titreyerek dişiye gösteri yapar. Hazır olan dişi taşa birkaç yumurta bırakıp hemen ağzına alır, sonra erkeğin anal yüzgecindeki yumurta lekelerini toplamaya çalışır; erkek bu sırada sperm bırakır ve döllenme ağızda olur. Bu sıra birkaç kez tekrarlanır.
- Kuluçka: Bir seferde 5 ile 60 arası yavru çıkar; genç dişilerde sayı azdır. Dişi yaklaşık üç hafta yavruları ağzında taşır ve bu sürede yemez; çenesinin altı şişkin görünür. Strese giren dişi yavruları erken tükürür ya da yutar. Dişiyi taşıyacaksanız ya ilk günlerde ya da kuluçkanın sonuna doğru, kepçe yerine bir kapla alın.
- Yavru: Yumurtalar 29 °C’de beşinci gün açılır, yavru on gün kadar besin kesesiyle yaşar ve iki haftalıkken serbest yüzen küçük bir balık olarak ağızdan çıkar. İlk günden yeni çıkmış artemia ve ezilmiş spirulinalı pul alır. Hızlı büyür; birkaç ay içinde kendisi de ürer.
Kuluçkadaki dişi haftalarca aç kaldığı için zayıf düşer. Yavruları bıraktıktan sonra birkaç gün sakin bir yerde, küçük ve sık öğünlerle toparlanmasına izin verin; hemen yeniden yumurtlamaya zorlanmasın.
Hastalıklar ve Korunma
Dayanıklı bir türdür; birinci tehlike Malawi şişkinliğidir. Belirtiler iştah kaybı, köşeye çekilme, hızlı solunum, beyaz ipliksi dışkı ve karnın şişmesidir. Yüksek proteinli yem, stres ve kirli su bir araya gelince bağırsaktaki kamçılılar çoğalır. Erken evrede büyük su değişimi, iki üç gün açlık ve metronidazol işe yarar; karın şiştikten sonra kurtarmak zordur.
Bu balığa özgü ikinci risk kavga stresidir. Saldırgan komşuların altında kalan Paslı Ciklet yemden kesilir, rengini kaybeder ve hastalığa açık hâle gelir. Beyaz benek ve yüzgeç çürümesi gibi genel hastalıklar çoğunlukla yeni gelen balıkla ya da yaralarla başlar; yeni balığı iki hafta ayrı tutun.
Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme
Paslı Ciklet akvaryumcularda her zaman bulunmaz; Malawi ithalatçılarında ve üretici ilanlarında ara sıra görülür. Genellikle yavru boyda satılır ve bu boyda erkek-dişi ayrımı neredeyse imkânsızdır. Bu yüzden altı sekiz tane alın, büyüdükçe fazla erkekleri ayırın.
Sağlıklı birey kayaların arasında rahat gezer, yemi hemen kapar, yüzgeçleri açıktır. Karnı çökük, dışkısı beyaz ve ipliksi ya da bir köşede kararmış duran balıktan kaçının. Rengi canlı pas kahvesi olmalı; uzun yıllardır kapalı hatlarda üretildiği için soluk, ince yapılı bireyler de dolaşır. Satıcının suyuyla sizinki arasında pH farkı büyükse balığı damla yöntemiyle en az bir saatte alıştırın ve ışıklar kapalıyken bırakın. Karma bir mbuna akvaryumuna eklenecekse kayaları biraz yer değiştirin; eski bölgeler dağılır, yeni gelen hedef olmaz.
Benzer Türler ve Karıştırılma Riski
En sık karıştırıldığı tür Labidochromis vellicans‘tır; bazı popülasyonları kahverengi tonlu ve benzer boydadır. Paslı Ciklet’in başı daha yuvarlak, burnu daha kısadır; L. vellicans erkeklerinde gövdenin arka yarısına mavi renk biner, Paslı Ciklet’te bu mavi yoktur.
Cinsin diğer iki türü, Iodotropheus stuartgranti ve I. declivitas, de gölün güneydoğu kolundan gelir ve benzer kahverengi-mor tonlar taşır. İkisi de ticarette nadirdir; I. declivitas‘ın ayrı tür olup olmadığı tartışmalıdır. Paslı Ciklet’i bunlarla aynı akvaryumda üretmeyin. Sitemizdeki Sarı İmparator gibi tavuskuşu cikletleriyle karışma ihtimali yoktur; onlar kum bölgesinin, Paslı Ciklet kayalığın balığıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Paslı Ciklet kaç litrelik akvaryumda bakılır?
Yalnız Paslı Ciklet’ten oluşan bir erkek ve üç dört dişilik grup için 90 cm uzunluk ve 120 litre yeter. Başka mbuna’larla birlikte bakılacaksa en az 120 cm ve 200 litre gerekir.
Paslı Ciklet ilk Malawi akvaryumu için uygun mu?
Evet, en uygun türlerden biridir. Küçük kalır, mbuna’ların en sakinlerindendir, dayanıklıdır ve kolay ürer. Tek şartı kavgacı mbuna’larla aynı akvaryuma konmamasıdır.
Paslı Ciklet’in erkeği ve dişisi nasıl ayırt edilir?
Zordur, iki eşey birbirine çok benzer. Erkek biraz daha iri olur, alnı daha yuvarlaktır, sırt ve anal yüzgecinin uçları daha uzundur ve anal yüzgecinde daha çok yumurta lekesi taşır. En güvenli yol altı sekiz yavru alıp büyümelerini beklemektir.
Paslı Ciklet ne yer?
Her şeyi yer ama beslenmenin büyük kısmı bitkisel olmalıdır: spirulinalı pul ya da granül, arada haşlanmış ıspanak. Dondurulmuş artemia ya da daphnia haftada bir iki kez yeterlidir; protein fazlası şişkinliğe yol açar.
Paslı Ciklet nasıl ürer?
Anasal ağız kuluçkacısıdır. Dişi yumurtaları ağzına alır, döllenme ağızda olur ve dişi yavruları yaklaşık üç hafta taşır. Bir erkek ve birkaç dişiyle akvaryumda kendiliğinden ürer; bir seferde 5 ile 60 arası yavru çıkar.
Paslı Ciklet doğada nerede yaşar?
Yalnızca Malawi Gölü’nün güneydoğu kolundaki birkaç küçük adanın, Chinyankwazi, Chinyamwezi ve Boadzulu çevresinin kayalıklarında yaşar. Bu dar yayılış nedeniyle Yakın Tehdit Altında sınıfındadır.
Kaynakça
- Oliver, M. K. & Loiselle, P. V. (1972). A new genus and species of cichlid of the mbuna group (Pisces: Cichlidae) from Lake Malawi. Revue de Zoologie et de Botanique Africaines, 85(3–4).
- Stauffer, J. R. Jr. (1995). Iodotropheus sprengerae Oliver & Loiselle, 1972 (Osteichthyes, Perciformes): proposed replacement of holotype by a neotype. Bulletin of Zoological Nomenclature, 52(4), 321–323.
- Çelik, İ., Çelik, P. & Yalçın, B. R. (2022). Larval development of rusty cichlid fish (Iodotropheus sprengerae Oliver & Loiselle, 1972): morphological observations. Acta Natura et Scientia, 3(2), 203–213.
- Konings, A. (2018). Iodotropheus sprengerae. The IUCN Red List of Threatened Species 2018: e.T120695830A148848946.
- Froese, R. & Pauly, D. (Eds.) (2025). FishBase. Iodotropheus sprengerae Oliver & Loiselle, 1972. www.fishbase.se.
- Seriously Fish (2026). Iodotropheus sprengerae – Rusty Cichlid. www.seriouslyfish.com.
💬 Yorum Yaz