Borelli Ciklet

Nasıl Tanınır

Gövde kısa, tıknaz ve yandan basıktır; baş iri, ağız küçüktür. Erkeğin gövdesi metalik mavi pullarla kaplıdır, başı ve boğazı sarıdır. Gözün altından ve solungaç kapağından inen parlak mavi çizgiler türün imzasıdır. Sırt yüzgeci uzun ve yüksektir, kuyruk yuvarlaktır; yaşlı erkekte sırt ve anal yüzgecin arka uçları sivrilip uzar. Kuyrukta ve gövdede belirgin bir benek yoktur.

Dişi küçük kalır, sarımsı kahve zeminde koyu bir yanal bant ve sırtta lekeler taşır. Kuluçkaya hazırlanan dişi limon sarısına döner, karın yüzgeçlerinin önü ve yanal bant simsiyah olur. Bu sarı renk yalnızca dişide görülür ve üretim döneminin en açık işaretidir.

Gençlerde cinsiyeti ayırmak zordur. Balık 3 cm’yi geçince erkeğin mavi pulları ve uzayan sırt yüzgeci belirginleşir; dişi gri-sarı kalır. Rakibini gören erkek sırt yüzgecini şemsiye gibi açar; İngilizce “umbrella” adı buradan gelir.

Renk Formları ve Varyeteler

Borelli’nin formları çiftlik hattıyla yaban toplulukların karışımıdır ve ticari adlar tutarlı değildir.

• Sarı (yaban tip): Türün ilk bilinen ve tanımlanan rengi. Erkeğin başı, boğazı ve yüzgeçleri sarı, gövdesi daha soluk mavidir.
• Mavi: Gövdede ve yüzgeçlerde sarı daha azdır, mavi pullar baskındır. Bilimsel olarak aynı tür; sarıyla arasındaki geçiş balıklar da çoktur.
• Opal: Akvaryumcularda en sık görülen form. Pullar opal parıltılı mavi-gümüş, yüz pembe-kırmızı çizgilidir, yüzgeçler sarımsıdır. İlk Opal hattı 1960’ların sonunda Doğu Almanya’da üretildi; bugün satılanlar ondan ve sonraki ithalatlardan türemiş çiftlik balıklarıdır. Bazı uzmanlar Opal’ın ayrı bir yaban topluluktan geldiğini, hatta ayrı bir tür olabileceğini düşünür; ticarette borellii olarak satılır.
• Red Mask: Yüzdeki kırmızı çizgilerin yoğunlaştırıldığı çiftlik hattı. Seyrek görülür.
• Paraguay yaban: Etiketteki “Paraguay” ya da “Paraqui” bir alt tür değil, yalnızca toplandığı ülkeyi gösterir. Renkleri sarı-mavi yaban tipe benzer.

“Blue Steel” adıyla satılan balıklar borellii değil, melez bir hattır. Üretim yapacaksanız erkekle dişiyi aynı formdan ve mümkünse aynı kaynaktan alın.

Doğada Nerede Yaşar

Paraguay Nehri havzasının balığıdır. Brezilya’da Mato Grosso ve Pantanal’dan başlayıp Bolivya’nın Paraguay kıyısına, Paraguay’a ve Arjantin’de Paraná’nın orta ve aşağı kesimine, Corrientes’e kadar iner. Uruguay Nehri’nin taşkın ovalarında da yaşar; Brezilya’nın Rio Grande do Sul eyaletinde ve Uruguay’ın Artigas bölgesinde bulunur. Cinsin bu kadar güneye inen başka türü yok denecek kadar azdır.

Yaşam alanı sığ, durgun ya da çok yavaş akan sulardır: bataklıklar, sık su bitkileriyle kaplı taşkın düzlükleri ve tabanı yaprakla örtülü küçük dereler. Su çoğunlukla yumuşak ve hafif asidiktir ama yerden yere değişir. Bölge subtropiktir; yazın sığ sular 28–29 °C’ye kadar ısınır, kışın ise belirgin şekilde soğur. Kış aylarında 10 °C’nin altına inen sularda yakalandığı kayıtlar vardır. Akvaryumda bu uç değerleri denemeyin, ama mevsimsel serinliğin bu balığın doğasında olduğunu bilin.

Dünya Doğayı Koruma Birliği türü “Asgari Endişe” sayar. Geniş bir alana yayılmıştır; asıl tehdit taşkın ovalarındaki sulak alanların tarım için kurutulmasıdır.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Bir çift için 60 cm’lik, 60 litrelik akvaryum yeter. Bir erkek ve iki üç dişiden kurulu harem için 80 cm ve üstünü seçin; her dişiye kendi köşesini kurabileceği 30–40 cm taban uzunluğu düşmeli.

Taban ince, tercihen koyu kum olsun. Her dişiye bir mağara verin: Hindistan cevizi kabuğu, yan yatırılmış küçük saksı, seramik tüp. Mağaraları farklı köşelere dağıtın, girişleri birbirine bakmasın. Kök odun, dallar ve kuru yaprak (badem, meşe, kayın) görüş hattını keser, kavgayı azaltır.

Loş ışık ve sık bitki bu balığı rahatlatır. Yüzen bitkiler ışığı kırar; Java eğreltisi, Java yosunu, kriptokorin ve anubias gibi gölgeye dayanıklı bitkiler düzene uyar. Borelli bitkiye dokunmaz. Akıntı zayıf olmalı; sünger filtre en iyi seçimdir. Ürkünce sıçrayabilir, kapağı kapalı tutun.

Su Değerleri

Yıl boyu 22–25 °C, pH 6–7,5 ve yumuşak-orta sertlikte su idealdir; Türkiye’nin şebeke suyunun çoğu bu sınırlara uyar. Borelli 20–26 °C aralığında rahat yaşar ve kışın birkaç hafta 18–20 °C’ye inen bir dönemi sorunsuz geçirir; bu serin dönem balığı dinlendirir, ardından gelen ılık su üremeyi tetikler. Asıl mesele sabitlik ve düşük nitrattır: nitratı 20 mg/L’nin altında tutun, haftada %15–20 su değiştirin.

Beslenme

Etçil bir dip balığıdır; doğada solucan, küçük kabuklu ve böcek larvası yer. Akvaryumda temel menü dondurulmuş ya da canlı kan kurdu, artemia, dafni ve sivrisinek larvasıdır; yanında küçük boy batan granül. Çiftlik balığı kuru yemi kolay kabul eder, yeni gelen yaban balık ilk haftalarda yalnızca canlı yeme yönelebilir.

Günde iki küçük öğün verin; yem iki üç dakikada bitmeli. Su serinlediği dönemde metabolizma yavaşlar, öğünü küçültün. Üretimden önce canlı ve dondurulmuş yem ağırlıklı bir kondisyon dönemi dişilerin hızla sararmasını sağlar.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Borelli, Apistogramma cinsinin en sakinlerindendir. Erkekler arasındaki kavga çoğu zaman yüzgeç açma ve kısa kovalamacayla biter; geniş ve sık bitkili akvaryumda iki erkek bir arada durabilir. Yine de en düzgün düzen bir erkek ve iki üç dişidir.

Barışı bozan dişidir. Yumurtası ya da yavrusu olan dişi mağarasının çevresini sert bir şekilde korur, kendinden iri balıkları ve küçük akvaryumda erkeği bile köşeye sıkıştırır. 60 litrelik akvaryumda yavrular çıkınca erkeği almak gerekebilir.

Üst ve orta katmanda yüzen, sakin, küçük balıklar en iyi komşudur. Serin suya dayanması tank arkadaşı seçimini de etkiler: borelliyi 22–24 °C’de tutacaksanız aynı serinliği seven balıkları seçin. Başka Apistogramma türleriyle karıştırmayın; dişiler birbirine benzer, melez riski doğar.

Üretim

Borelli mağara yumurtlayıcıdır. Yumurtaya ve yavruya çoğunlukla dişi bakar, erkek bölgeyi gözetir; bazı çiftlerde erkek de yavruların çevresinde kalır. Doğru suda ev akvaryumunda kolay ürer.

1. Grubu kurun. Satış boyunda cinsiyet belli olmaz. Beş altı genç alın, eşleşme oluşunca fazla erkekleri çıkarın. Bir erkeğe bir iki dişi düşsün.
2. Akvaryumu hazırlayın. Bir çift için 40–60 litrelik ayrı kap yeter. Her dişiye girişi dar bir mağara, ince kum, kuru yaprak, sünger filtre.
3. Serin dönemden sonra ısıtın. Kışı 20 °C civarında geçirmiş balıklarda sıcaklığı birkaç gün içinde 25–26 °C’ye çıkarmak üremeyi çoğu zaman başlatır. Suyu yumuşatın, pH’ı 6–6,5’e çekin; sert ve alkali suda yumurtalar kolay mantarlanır.
4. Kondisyon verin. Bir iki hafta günde iki öğün canlı ya da dondurulmuş yem: kan kurdu, artemia, sivrisinek larvası.
5. Kuru izleyin. Dişi limon sarısına döner, erkeğin önünde titreyerek onu mağarasına çağırır. 50–70 yumurta mağaranın tavanına yapıştırılır.
6. Kuluçkaya dokunmayın. Yumurtalar sıcaklığa göre 2–4 günde açılır. Dişi larvaları 4–5 gün daha mağarada tutar, sonra sürü hâlinde dışarı çıkarır. Bu sürede büyük su değişimi yapmayın, mağarayı kaldırmayın.
7. Yavruyu besleyin. İlk günlerde mikro kurt ve sirke kurdu, birkaç gün sonra yeni çıkmış artemia. Günde en az iki kez, az az verin; dipteki yem artığını her gün çekin.
8. Ayırın. Küçük akvaryumda yavrular yüzmeye başlayınca erkeği alın. Yavruları 3–4 haftada anneden ayırabilirsiniz.

Su sıcaklığı yavruların cinsiyetini de belirler. Borelli, sıcaklığın eşey oranını açıkça değiştirdiği Apistogramma türlerindendir: yumurtadan sonraki ilk haftalarda serin suda dişi, sıcak suda erkek ağırlıklı döl çıkar. Dengeli oran için yavruları ilk ay 25–26 °C’de tutun.

Sık hatalar: üretim döneminde suyu serin bırakmak, sert ve alkali su, dişi sayısından az mağara, yavru yiyen taban balıkları. Yumurtaları art arda mantarlanıyorsa önce pH’a ve sertliğe bakın.

Hastalıklar ve Korunma

Borelli cinsin en dayanıklı türlerindendir; geniş sıcaklık ve pH toleransı ona kakadu dışındaki apistolardan çok daha geniş bir hata payı verir. Zayıf noktası yüksek nitrat ve düşük oksijendir. Sürekli 28 °C’nin üstünde tutulan balık daha kısa yaşar ve daha çabuk yıpranır; serin bir kış dönemi bu balığın sağlığına iyi gelir.

En sık görülen sorunlar beyaz benek, bakteriyel enfeksiyonlar ve kafada delik hastalığıdır. Beyaz benek yeni balıkla ya da ani soğumayla gelir; serinliğe dayanıklı olması ani düşüşlere karşı korumaz, sıcaklığı her zaman yavaş değiştirin. Kafada delik hastalığı kötü su ve tekdüze beslenmeyle tetiklenir, su kalitesi ve canlı ağırlıklı menüyle geriler. İlaç dozunu üreticinin alt sınırından başlatın; cüce ciklitler ilaca duyarlıdır.

Korunmanın sırası bellidir: sıfır amonyak ve nitrit, düşük nitrat, düzenli su değişimi, çeşitli yem ve yeni balık için 3–4 haftalık karantina.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Akvaryumcularda 3–4 cm’lik gençler satılır ve çoğu henüz renksizdir; Opal parıltısı bu boyda yalnızca birkaç mavi puldan ibarettir. Çökük karınlı, sırt yüzgecini kapatmış, köşede kımıldamadan duran balıkları almayın. Sağlıklı genç kumu karıştırır, yem verilince hemen gelir.

Cinsiyet garantisi yoktur. Beş altı genç alıp grubun kendi eşleşmesini bekleyin ya da renkleri çıkmış bir erkek ve bir iki dişi seçin. Yaban ithal balıklar yolculuktan bitkin gelebilir; ilk haftalarda canlı yemle toparlayın.

Mağaraları yerleştirdikten sonra balıkları akşam, ışıklar kapalıyken ve hep birlikte ekleyin. Sonradan eklenen dişi hazır bölgelere girmekte zorlanır. İlk iki gün saklanmaları normaldir.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

Doğada en çok karıştırılan tür, aynı havzada sık sık yan yana yaşayan A. commbrae‘dır. Commbrae’de metalik mavi gövde yoktur ve gövdenin alt yarısında iki üç kesik ince bant bulunur; borellii’de bu bantlar görülmez. Kakadu ciklet (A. cacatuoides) daha iri, uzun gövdelidir; erkeğin sorguç gibi dikenleri ve lir kuyruğu vardır. Eski kitaplarda bu ikisi karıştırılırdı.

Opal etiketiyle satılan bazı balıkların melez olma ihtimali vardır; “Blue Steel” ise tamamen melez bir hattır. Mavi ram (Mikrogeophagus ramirezi) da mavi pullu ve sarımsı başlı olabilir ama sırtındaki siyah ilk diken ışınları ve yan gövdedeki iri siyah benekle hemen ayrılır. Bütün Apistogramma dişileri birbirine benzediğinden karışık türden grup almayın.