Zebra Ciklet (Convict)

Nasıl Tanınır

Gövde oval, yanlardan basık, alın dik. Zemin mavimsi gri; üzerinde 8–9 siyah dikey bant uzanır, yüzgeçlerde hafif mavi-yeşil bir parıltı vardır. Bantlar ruh hâline göre koyulaşır: kavga eden ya da yavru koruyan balık simsiyah çizgili, korkmuş balık soluk görünür.

Erkekle dişiyi ayırmak ciklitler içinde en kolay olanlardan biri, ama alışılmışın tersine dişi daha renklidir. Dişinin karnı ve sırt yüzgecinin alt kısmı pembe-turuncu olur, sırt yüzgecinde koyu bir leke taşır; yumurtlamaya hazırlanırken turuncu iyice parlar. Erkek daha iri ve soluk renklidir; sırt ve anal yüzgeç uçları yaşla sivrilip uzar, yaşlı erkeklerde alın tümseği belirir. Fark 5–6 cm’de netleşir; daha küçük yavrularda cinsiyet okunmaz.

Akvaryumda erkek 12–13 cm, dişi 8–10 cm olur; iyi beslenmiş iri erkekler 15 cm’yi bulur. Doğada yetişkinler 10 cm civarındadır. Ömrü 8–10 yıldır.

Renk Formları ve Varyeteler

Akvaryumcularda “pembe zebra”, “beyaz zebra” ya da yanlış biçimde “albino zebra” diye satılan bantsız balık aynı türün lösistik formudur: gövde krem-pembe, bantlar yok, gözler koyu. Gerçek albinodaki kırmızı göz görülmez. Renk çekinik kalıtılır; iki pembe bireyin yavrularının hepsi pembe, pembe ile saf çizgili bireyin yavrularının hepsi çizgili çıkar. Çizgili görünen ama pembe geni taşıyan iki balıktan yavruların yaklaşık dörtte biri pembe olur.

Yurt dışında mermer desenli ve uzun yüzgeçli yetiştirme formları da var; Türkiye’de seyrek görülürler. Bakım ve mizaç bütün formlarda aynıdır.

Doğada Nerede Yaşar

Dar anlamıyla tür Guatemala, El Salvador ve Honduras’ta yaşar: Pasifik yamacında El Salvador’daki Río Sucio’dan Guatemala’daki Río Suchiate’ye, Atlantik yamacında Honduras’taki Río Patuca’dan Guatemala’daki Río Jutiapa’ya kadar. Nikaragua, Kosta Rika ve Panama’daki benzer balıklar bugün ayrı türler sayılır (A. siquia, A. kanna); ancak bu ayrım tartışmalıdır ve akvaryum stoklarının hangi popülasyondan geldiği bilinmez.

Akıntılı suları sever: küçük dereler, büyük nehirlerin sığ kıyıları, çatlaklı kayalıklar, kök ve döküntü yığınları. Sıcak kaynak havuzlarında da yaşar. Açık suya pek çıkmaz, hep bir saklanma yerinin yakınındadır. Su sıcak, nötr ile hafif alkali arası ve orta serttir.

Koruma listesinde “yetersiz veri” kategorisindedir; bunun nedeni tehdit değil, tür sınırlarının netleşmemiş olmasıdır. Asıl sorun tersidir: ABD, Meksika, Avustralya, Japonya ve Brezilya’da doğaya kaçmış kalıcı popülasyonları var. Fazla yavruyu hiçbir koşulda dereye, göle ya da süs havuzuna bırakmayın.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Yalnızca bir çift tutacaksanız 80 cm uzunluğunda, 100 litrelik bir akvaryum yeter. Başka ciklitlerle birlikte yaşatacaksanız 150 cm ve 300 litre alt sınırdır, çünkü üreyen çift akvaryumun yarısını kendi bölgesi ilan eder. Bu balığı 60 litrelik toplum akvaryumuna koymayın.

Taban ince kum ya da küçük çakıl olsun; zebra ciklet sürekli kazar, özellikle üreme öncesi çukurlar açar. Kayaları doğrudan cama oturtun ki altını oyup yığını devirmesin. Yan yatırılmış saksılar, kaya mağaraları ve kök parçaları hem saklanma yeri hem yumurtlama yeridir; her balığa ve her çifte ayrı bir mağara düşmeli. Kuma dikilen bitki yerinde kalmaz; köke bağlanmış Anubias ve Java eğreltisi ile yüzen bitkiler kullanın.

Çok yiyip çok kirlettiği için güçlü bir filtre şart; dış filtre ya da büyük sünger filtre iyi iş görür. Isıtıcıyı koruma kafesine alın, kazılan kum ısıtıcıyı açıkta bırakabilir. Zıplayan bir tür değil; kapak yine de kavga sırasında kaçan balığı korur.

Su Değerleri

Türkiye şebeke sularının çoğu bu balık için doğrudan uygundur; yumuşatmaya ya da asitlendirmeye gerek yok. Nötr ile hafif alkali, orta sert su ve 24–28 °C idealdir. Rakamlardan çok nitratı düşük tutmak önemlidir: haftada %30–50 su değişimi yapın.

Beslenme

Hepçildir ve hiç seçici değildir; doğada solucan, kabuklu, böcek, küçük balık ve bitki parçası yer. Akvaryumda sorun yemek değil fazla yemektir.

Temel yem orta boy ciklet peleti ya da kaliteli pul yem olsun. Haftada üç dört kez dondurulmuş kan kurdu, artemia, dafni ya da mysis ekleyin. Bitkisel pay şart: spirulinalı yem, haşlanmış kabak ve bezelye verin. Günde bir iki öğün, iki üç dakikada bitecek kadar yeterlidir. Dana yüreği gibi yağlı etleri seyrek tutun; şişkinliğin en sık nedeni aşırı ve yağlı beslemedir.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Zebra ciklet mağara merkezli bir bölge kurar ve bu bölgeyi rakibin boyuna bakmadan savunur; kendisinin iki üç katı balığı kovaladığı sık görülür. Sürü balığı değildir: yavrular bir süre birlikte gezer, yetişkinler çift ya da tek yaşar. Üremeyen balık görece sakindir; üreyen çift ise akvaryumun yarısını komşulara kapatır, yaklaşanı ısırır. Alt ve orta katmanda yaşar, tabanı sürekli kazar.

Çiftler iş bölümü yapar: dişi yumurta ve larvalarla ilgilenir, erkek bölgenin sınırında devriye gezer. İri erkek kavgayı kazanır ve dişiyi alır. Toplum akvaryumu balığı değildir, öyle satılsa da. En sorunsuz düzen türün tek başına tutulduğu bir çift akvaryumudur. Küçük balıklar, karides ve salyangoz menüye girer; Malavi ciklitleri ve japon balıkları farklı su ve yem ister. Aşağıdaki tablo 150 cm ve üzeri, bol mağaralı akvaryum içindir; üreyen bir çiftin yanında hiçbiri tam güvende değildir.

Üretim

Bu balığı üretmek için çoğu zaman bir erkekle bir dişiyi aynı akvaryuma koymak yeter. Ya cinsiyeti belli 6–7 cm’lik bir çift alın, ya da altı sekiz yavruyu birlikte büyütüp çiftin kendiliğinden oluşmasını bekleyin; çift kurulunca kalanları çıkarın, erkek onlara tahammül etmez. Balıklar 6–7 cm’de, yaklaşık beş altı aylıkken yumurtlamaya başlar.

1. Akvaryum: 60–100 litre, ince kum, içinde yan yatırılmış saksı ya da kaya mağarası. Sıcaklık 26–28 °C. Filtre olarak sünger filtre kullanın; dış filtre girişi yavruları emer.
2. Kondisyon: Bir iki hafta çeşitli dondurulmuş ve canlı yem, haftalık %50 su değişimi.
3. Yumurtlama: Renkler koyulaşır, dişinin karnı parlar, çift mağara zeminini temizler ve çevresini kazar. Dişi yumurtaları mağaranın duvarına ya da tavanına sıra sıra yapıştırır; genç dişi 100 civarı, iri ve olgun dişi 300’e kadar yumurta bırakır. Dişi yumurtaları yelpazeler, erkek bölgeyi korur. Döllenmeyen yumurtalar bir gün içinde beyazlar, ebeveynler onları ayıklar.
4. Açılma: 26–28 °C’de yumurtalar 3 günde açılır. Larvaları ebeveynler ağızlarında taşıyarak kumda kazdıkları çukurlara yerleştirir, günlerce çukurdan çukura taşır.
5. Serbest yüzme: Açılmadan 4–7 gün sonra besin kesesi biter, yavrular yüzmeye başlar. Gündüz anne babanın çevresinde bulut gibi gezer, akşam yuvaya toplanırlar.
6. İlk yem: Yeni çıkmış artemia ve çok ince toz yem; ikinci haftadan itibaren mikro kurt ve ezilmiş pul. Günde üç dört küçük öğün ve her gün %10–20 su değişimi yavruları hızlı büyütür.
7. Ayırma: Ebeveyn bakımı birkaç hafta sürer, ama dişi iki haftada bir yeniden yumurtlayabilir; yeni yumurtlamada önceki yavrular tehlikeye girer. Yavruları 3–4 haftalık olunca ayrı kaba alın.

İki ayrıntı işinize yarar. Birincisi cinsiyet oranı: yavru büyütme sıcaklığı cinsiyeti etkiler; 26 °C civarında büyütülen yavrular yarı yarıya erkek-dişi çıkar, 29 °C’de erkekler belirgin biçimde çoğalır. Dengeli bir grup için 26 °C’de büyütün. İkincisi yavru fazlası: bir çift ayda yüzlerce yavru verir ve akvaryumcular fazlasını her zaman almaz. Yavru istemiyorsanız tek cinsiyetli grup tutun ya da yumurtalı saksıyı çıkarın. Yavruları asla doğaya bırakmayın.

Hastalıklar ve Korunma

Hobinin en dayanıklı balıklarından biridir; türe özgü bir hastalığı yoktur. Sorunların çoğu iki kaynaktan gelir: kavga yaraları ve kirli su. Yırtılan yüzgeç ve dökülen pul mantar ve bakteriye kapı açar; yaralı balığı birkaç gün temiz, hafif tuzlu (1–2 g/L) suda ayrı tutmak çoğu zaman yeter. Çok yediği için nitrat hızlı birikir; bayat suda şişkinlik ve kafada delik hastalığı görülür. Şişkinlikte iki gün aç bırakıp haşlanmış bezelye verin, nitratı düşürün.

Beyaz benek, yüzgeç çürümesi ve columnaris diğer akvaryum balıklarındaki gibi tedavi edilir; bu tür 29–30 °C’ye iyi dayanır. En iyi korunma hastalıktan çok kavgayı önlemektir: yeterli mağara, kaçış alanı ve denk komşular ilaçtan daha çok balık kurtarır.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Yüzgeçleri açık, bantları net, tetikte duran bireyleri seçin; kısık yüzgeç, solgun renk, hızlı solunum ve köşede duran balık uzak durma nedenidir. Çift istiyorsanız 6–7 cm’lik, karnı turuncu bir dişiyle iri bir erkek seçin ya da altı sekiz yavru alıp çiftin oluşmasını bekleyin. Pembe formda dişinin turuncusu soluk kalır; cinsiyete boy ve yüzgeç ucuyla bakın.

Parametre farkına çoğu balıktan dayanıklıdır; kısa bir alıştırma yeter. Başka ciklitlerin bulunduğu akvaryuma eklerken dekoru yeniden düzenleyin ki kurulu bölgeler bozulsun, ışıklar kapalıyken ekleyin. Yeni çiftin birkaç gün içinde mağara seçip kazmaya başlaması normaldir.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

Türkiye’deki en büyük karışıklık addan gelir. “Zebra” diye satılan Malavi mbunası Maylandia zebra ağız kuluçkacıdır, sert alkali su ve bitkisel yem ister, bir erkek birkaç dişiyle tutulur; mavi gövdesiyle hemen ayrılır. “Zebra balığı” ise 4 cm’lik sürü balığı Danio rerio‘dur.

Cins içinde ayrım daha zordur. A. siquia ve A. kanna görünüşte zebra cikletten ayrılmaz. “Honduras kırmızı noktalısı” adıyla satılan daha küçük ve barışçıl balık, kuyruk sapı ve yüzgeç diplerindeki kırmızı noktalarla tanınır; zebra cikletle kolayca melezlendiği için ikisini aynı akvaryumda tutmayın. A. sajica gövde ortasında T biçimli tek koyu bant taşır; “sarı zebra” denen A. nanolutea sarı zemin rengi ve küçük boyuyla ayrılır. Cryptoheros spilurus benzer bantlıdır ama gövdesi daha ince, karnı mavi parıltılıdır.