Sarı İmparator (Aulonocara baenschi)

Nasıl Tanınır

Gövde yanlardan basık, orta yükseklikte; sırt yüzgeci uzun tabanlıdır. Türün en güvenilir imzası baş profilidir: alın ve burun dik, belirgin biçimde dışbükey; göz görece iridir. Başın alt yanlarında ve çenede iri gözenekler göze çarpar.

Yetişkin erkeğin gövdesi ve yüzgeçleri doygun, sıcak bir sarıdır; limon sarısına değil ayçiçeği sarısına benzer. Baş, boğaz ve dudaklar metalik mavidir. Sırt yüzgecinin kenarında açık mavi-beyaz bir şerit, anal yüzgeçte birkaç turuncu yumurta lekesi bulunur. Erkek akvaryumda 12–13 cm olur.

Dişi ve gençler gümüşi gri-kahverengidir, üzerlerinde silik dikey bantlar vardır. Dişi 9 cm civarında kalır. Gençlerin hepsi dişi gibi görünür; erkekler rengi dördüncü aydan itibaren açar. Yumurta lekesi tek başına cinsiyet göstermez, dişilerde de bir iki leke olabilir.

Renk Formları ve Varyeteler

Saf A. baenschi‘nin tek doğal formu vardır. Ticarette bunun dışında kırmızı gözlü Albino Benga hattı dolaşır. Geri kalan çeşitlilik melezdir. OB İmparator, Dragon Blood ve Firefish adıyla satılan balıklar tür değil; Aulonocara türlerinin birbiriyle ve mbuna’larla, çoğu zaman yapay döllenmeyle çaprazlanmasından üretilmiş hatlardır. Pembe gözlü “fire red” tavuskuşları da Uzak Doğu çiftliklerinin çok türlü çaprazlamalarından gelir.

Saf birey için kontrol listesi:

• Gövde turuncuya kaçmayan, tek düze sarı.
• Mavi yalnızca yüz, boğaz ve dudaklarda.
• Gövdede düzensiz siyah ya da turuncu benek yok.
• Göz kırmızı ya da pembe değil (albino hariç).
• Yüzgeçler abartılı uzun değil.
• Alın dik ve yuvarlak.
• Dişiler sade gri-kahverengi; dişilerde benek ya da turuncu ton görülen sürü melezdir.

En güvenlisi, yavruyu alırken üreticinin anne balıklarını görmektir.

Doğada Nerede Yaşar

Malawi Gölü’ne endemiktir ve batı kıyısıyla sınırlıdır. Kesin bilinen yeri Benga yakınındaki Nkhomo Resifi’dir. Maleri Adaları, Chipoka ve Usisya’dan bildirilen sarı tavuskuşlarının bir kısmı, bugün A. stuartgranti‘nin yerel formları sayılır; türün dağılımı bu yüzden çok dar kabul edilir.

Yaşadığı yer, kayalık kıyının kuma dönüştüğü ara bölgedir: kum zemine serpilmiş tek tük kaya ve küçük kaya öbekleri. Genellikle 4–6 metrede, en çok 16 metreye kadar bulunur. Erkekler yıl boyu üreme rengindedir ve bir kayanın altındaki çukurun çevresinde bölge tutar; dişiler küçük gruplar hâlinde kum üstünde dolaşır.

Gölün suyu sanıldığı kadar sert değildir. Yüzeyde pH 8,5 civarı, genel sertlik yalnızca 3,5–5 °dGH, karbonat sertliği 6,5–7 °dKH’dir. Yani su yüksek pH’lı ve iyi tamponlu, ama orta sertliktedir. IUCN türü 2018’de “Kritik Tehlikede” sınıfına aldı: dağılım alanı çok küçük ve ana tehdit akvaryum ticareti için toplama. Dünyada bol miktarda üretildiği için doğadan toplanmış bireye ihtiyaç yoktur.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Bir erkek ve dört altı dişi için en az 120 cm uzunluk, 240 litre verin. Karma Malawi akvaryumunda 150 cm ve 350 litre daha rahattır. Yükseklikten çok taban alanı önemlidir.

Taban ince kum olmalıdır. Balık kumu ağzına alıp solungaçlarından eleyerek beslenir; çakıl bu davranışı engeller, solungaçları yaralar. Kayaları birkaç öbek hâlinde yerleştirin, aralarında geniş açık kum bırakın. Erkeğe bir kaya altı boşluğu, dişilere görüş hattını kesen sığınaklar verin. Açık renkli kum ve orta ışık sarıyı öne çıkarır.

Filtre güçlü olsun, akıntı sert olmasın; oksijeni yüksek tutun. Bitki şart değildir; isterseniz sert suya dayanan Anubias, Vallisneria ve Sagittaria koyun. Bitkilere zarar vermez, ama kum elerken köklerini açabilir; köklü bitkileri taşla sabitleyin.

Su Değerleri

Hedef pH 7,8–8,6, sıcaklık 24–27 °C, genel sertlik 8–20 °dGH. Asıl önemli olan sertliği abartmak değil, pH’ı yüksek ve sabit tutmaktır; bunu karbonat sertliği sağlar. Türkiye’deki şebeke sularının çoğu yeterince alkalidir. pH’ı 8’in üstüne çekmek için filtreye mercan kırığı ya da aragonit koymak yeterlidir. Haftada %30–50 su değişimi yapın; düşük nitrat Malawi şişkinliğine karşı ilk savunmadır.

Beslenme

Doğada kumdan elediği ya da kumun üstünde asılı dururken fark ettiği böcek larvaları, küçük kabuklular ve solucanlarla beslenir. Avı görmesine gerek yoktur: Yakın akrabası üzerinde yapılan deneyler, tavuskuşu cikletlerinin karanlıkta bile kumdaki avı yanal çizgi sistemiyle bulduğunu gösterdi.

Akvaryumda her şeyi yer, ama ne yediği sağlığını belirler. Temel yem, protein kaynağı balık ve kabuklu olan batan ince granül ya da pul olsun. Haftada iki üç kez dondurulmuş artemia, mysis ve kırmızı sivrisinek larvası verin. Günde iki üç küçük öğün, tek büyük öğünden iyidir. Dana yüreği, memeli eti ve canlı tubifex vermeyin; Malawi cikletlerinde şişkinliğe davetiye çıkarır.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Alt ve orta katmanda yaşar, zamanının çoğunu kum üstünde yavaş devriyeyle geçirir. Mbuna’lar gibi kaya kavgası yapmaz, başka cinslerin balıklarını çoğunlukla umursamaz. İstisna kendi rengidir: Erkek, benzer renkli her balığı rakip sayar. İkinci bir erkek Sarı İmparator sürekli hedeftir. Birden fazla erkeği ancak 180 cm’yi aşan, görüş hattı kesilmiş akvaryumda deneyin.

Doğru grup bir erkek ve dört altı dişidir; tek dişi sürekli kovalanır. Tank arkadaşı seçerken üç kural yeter. Başka Aulonocara türü ya da formu koymayın; cinsin türleri birbirleriyle verimli melez verir ve dişiler ayırt edilemez. Yakop cikleti de bu kurala dahildir. Kavgacı mbuna’lardan (Melanochromis auratus, Maylandia, Pseudotropheus) kaçının. Sarı gövdeli başka erkeklerle dikkatli olun.

Üretim

Sarı İmparator anasal ağız kuluçkacısıdır ve doğru grupta kendiliğinden, sık ürer. Ayrı üreme akvaryumu şart değildir ama verimi artırır.

1. Grup: Bir erkeğe en az üç dört dişi. Tek dişi aşırı kovalanır ve yumurta tutamaz.
2. Kondisyon: İki üç hafta günde iki üç küçük öğün dondurulmuş artemia, mysis ve sivrisinek larvası. Sıcaklığı 26–28 °C’ye çekin.
3. Düzen: 100–120 litrelik, ince kumlu, birkaç yassı taşlı ve sığınaklı bir akvaryum; sünger filtre ve ısıtıcı yeterli.
4. Yumurtlama: Erkek kaya altındaki çukurunu ya da yassı bir taşı temizler, dişiyi titreşerek çağırır. Dişi birkaç yumurta bırakıp hemen ağzına alır, sonra erkeğin anal yüzgecindeki turuncu lekeleri gagalar. Erkek bu sırada sperm bırakır; döllenme dişinin ağzında olur. Küme 20–40 yumurtadır, genç dişilerde 10–15.
5. Kuluçka: Dişi yaklaşık üç hafta, bazen dört haftaya kadar ağzında taşır, bu sürede yemez ve saklanır. Stres yumurtaları tükürtür. Dişiyi ayıracaksanız ya ilk 48 saatte ya da üçüncü haftanın sonunda, kepçe yerine bir kapla alın.
6. Yavru: Serbest kalan yavrular hemen yeni çıkmış artemia alır. Günde üç dört öğün, ardından ezilmiş pul ve ince granül; gün aşırı %20–30 su değişimi.

Bazı üreticiler yavruları iki haftalıkken dişinin ağzından alıp çalkalayıcıda tamamlatır; dişi böylece daha çabuk toparlanır. Büyüme yavaştır, satış boyuna yaklaşık yedi ayda ulaşırlar. Yavruları verirken bilimsel adı ve kökeni yazın; piyasadaki melez karmaşasına karşı en basit katkı budur.

Hastalıklar ve Korunma

Dayanıklı bir türdür; birinci tehlike Malawi şişkinliğidir. Belirtiler iştah kaybı, köşeye çekilme, hızlı solunum, beyaz ipliksi dışkı ve birkaç gün içinde karnın şişmesidir. Yüksek nitrat, stres, yağlı yem ve bağırsak kamçılılarının çoğalması bir arada rol oynar. Erken evrede büyük su değişimi, iki üç gün açlık ve metronidazol işe yarar; karın şiştikten sonra kurtarmak zordur.

Kafada delik hastalığı da aynı kamçılılar ve kötü su kalitesiyle ilişkilidir; metronidazol ve vitaminli yemle geriler. Beyaz benek, yüzgeç çürümesi ve solungaç kurdu gibi genel hastalıklar çoğunlukla yeni gelen balıkla ya da kavga yaralarıyla başlar. Korunmanın özü su kalitesidir: sıfır amonyak ve nitrit, düşük nitrat, haftalık büyük su değişimi. Uzak Doğu çiftliklerinden gelen bireylerde iç parazit yükü yüksek olabilir; karantinasız ana akvaryuma koymayın.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Önce dişilere bakın. Erkeğin rengi melez sürüde de parlak olabilir, ama dişilerde turuncu ton ya da benek varsa hat temiz değildir. Sağlıklı bireyin yüzgeçleri açık, karnı şişkin değildir, kumu eşeleyerek dolaşır.

Akvaryumcularda genellikle 3–4 cm’lik yavrular satılır ve bu boyda cinsiyet belli olmaz. Altı yedi yavru alın, erkekler renk açınca fazlasını ayırın. Kritik nokta pH farkıdır: Satıcının suyu 7,2, sizinki 8,4 ise balığı damla yöntemiyle en az bir buçuk saatte alıştırın. Ana akvaryuma akşam, ışıklar kapalıyken bırakın.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

Birinci karışıklık sarı tavuskuşlarının kendi içindedir. Maleri Adaları’nın sarı A. stuartgranti formu ticarette “Maleri” ya da “yellow regal”, Chidunga Kayalıkları formu “sunshine” adıyla satılır; “sunshine” adı Sarı İmparator için de kullanılır. Ayırt etmenin yolu baş profilidir: Sarı İmparator’da alın dik ve dışbükey, göz iri; Maleri formunda profil düz, göz küçük, sarı daha açıktır. A. hansbaenschi ve “Red Shoulder” formları göğüste kırmızı-turuncu leke taşır.

İkinci karışıklık Türkçe adlardadır. Sitemizdeki Yakop Ciklet yazısında anlatılan A. jacobfreibergi daha iri, yüksek gövdeli ve mağara seven bir türdür; “Yakop” adı bazen bütün İmparatorlar için kullanılır, bu yanlıştır. Sarı Prenses (Labidochromis caeruleus) ise bir mbuna’dır: daha küçük, yüzü mavi değil, sırt yüzgecinde siyah şerit var. OB, Dragon Blood ve Firefish etiketli balıklar tür değil, melez hatlardır.