Eşekarısı Ciklet
Bir bakışta
Köken ve dağılım
Malawi Gölü'ne endemik; güneyde Maleri, Mbenji, Chinyankwazi, Chinyamwezi ve Eccles Resifi'nden Likoma, Chisumulu, Nkhata Bay ve Mozambik kıyısındaki Cóbuè'ye kadar kayalık habitatlarda.
Haritadaki noktalar GBIF'teki 3 koordinatlı kaydın özetidir; ülke ve havza bilgisi FishBase'ten derlenmiştir. Akvaryumdan kaçan/salınan bireylerin kayıtları da görünebilir.
Doğal yaşam alanı
Malawi Gölü'nün kayalık kıyı ve adalarında, büyük mağaralar ve iri kaya blokları arasında; kampango yayın balığının saklandığı mağaralarda; berrak, alkali göl suyu.
Bakım notları ve ilgili türler
Kart verisi: FishBase · GBIF · IUCN Kırmızı Liste · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth; havzalar World Bank (CC BY 4.0).
Eşekarısı ciklet, Malawi Gölü’nün kayalık kıyılarında yaşayan mbuna’lardandır. Altın sarısı gövdesinde kalın, çikolata kahvesi dikey bantlar taşır; uzaktan bakınca gerçekten bir arıyı ya da eşekarısını andırır. Asıl ilginç tarafı rengini birkaç saniye içinde değiştirebilmesidir: sarı bantlar kaybolur, balık mat kahverengiye, baskın erkeklerde neredeyse siyaha döner. Yurt dışında bu yüzden “chameleon cichlid” diye de satılır. Akvaryumda 13–15 cm olur; bu, mbuna’lar için iri bir boydur.
Türk hobisinde “Eşekarısı cichlid” adıyla bilinir; burada sitedeki Malawi adlandırmasına uyarak Eşekarısı Ciklet diyoruz. Akvaryumcularda sık görülen bir balık değildir; ithalatçılar ve Malawi üreticileri üzerinden ara sıra 4–5 cm’lik yavrular hâlinde gelir. Bu boydaki yavrular parlak sarı ve kahve bantlıdır, satın alırken gördüğünüz renk, özellikle erkeklerde, büyüdükçe koyulaşır.
Türü 1982’de Ribbink ve Lewis Melanochromis crabro adıyla tanımladı. Tanımın başlığında bile balığın en ilginç yanı yazıyordu: bir yayın balığının parazitlerini ve yumurtalarını yiyen ciklet. Tür adı crabro Latince eşekarısı demektir. Balık sonradan Pseudotropheus cinsine alındı; ticarette hâlâ Maylandia crabro, Metriaclima crabro ve Melanochromis crabro adlarıyla da dolaşır. “Pseudotropheus chameleo” adı ise yalnızca ticari bir addır.
Nasıl Tanınır
Gövde uzunca ve yanlardan hafif basıktır. Zemin rengi altın sarısıdır; üzerinde sırttan karına inen beş altı kalın, koyu kahverengi bant vardır. Başın üstü ve gözlerin arası da koyudur.
Erkek ve dişi gençken aynı görünür. Olgunlaşınca baskın erkek koyulaşır: bantlar genişler, sarı zemin kahverengiye, heyecanla neredeyse siyaha döner. Erkeğin anal yüzgecinde yumurta lekeleri olur ve erkek dişiden belirgin şekilde büyüktür. Dişiler ve baskın olmayan erkekler sarı-kahve bantlı kalır. Bu yüzden akvaryumda bir tek koyu balık ve birkaç sarı balık görürseniz koyu olan büyük olasılıkla grubun hâkim erkeğidir.
Renk değişimi çok hızlıdır. Korku, kavga, kur ya da doğadaki yumurta baskınları sırasında balık birkaç saniyede sarıdan mat kahverengiye geçer, sakinleşince geri döner. Yeni aldığınız balığın kahverengi olması hastalık işareti değildir; akvaryuma alıştıkça sarısı geri gelir.
Doğada Nerede Yaşar
Malawi Gölü’ne endemiktir ve gölün pek çok yerinde bulunur: güneyde Maleri Adası ile Mbenji Adaları, Chinyankwazi ve Chinyamwezi adacıkları, Eccles Resifi, ortada Likoma ve Chisumulu adaları, kuzeyde Nkhata Bay ve Mozambik kıyısındaki Cóbuè. Türün tanımlandığı balıklar Maleri Adası’nda 15–18 m derinlikten toplandı.
Her tür habitatta görülür ama en çok büyük mağaraların içinde ve iri kaya bloklarının çevresinde yaşar. Bunun bir nedeni var: bu mağaralar gölün en büyük yayın balığı olan kampango’nun (Bagrus meridionalis) gündüz saklandığı yerlerdir.
Eşekarısı ciklet kampango’nun temizlikçisidir. Yayın balığının derisine yapışan balık bitlerini (Argulus africanus) toplayıp yer. Kampango onu tanır, mağarasına girmesine ve üzerinde dolaşmasına izin verir. Cikletlerin üzerinde yaşayan başka bir balık biti türüne ise dokunmaz; uzmanlığı yayın balığıdır. Sarı-kahve bantlı, göze çarpan rengi büyük olasılıkla bu hizmetin reklamıdır.
Hikâyenin öbür yüzü de var. Kampango üreme döneminde kumdaki kayaların altına yuva yapar ve yumurtalarını çift olarak korur. Eşekarısı ciklet bu dönemde rengini bir anda mat kahverengiye çevirir, koruyan ebeveynlerin altına dalar ve yumurta kapar. Ebeveynler onu fark edince kovalar, ama yumurtaların önemli bir bölümü bu baskınlarda gider. Kampango buna rağmen temizlikçisinden vazgeçmez; parazitlerden kurtulmanın faydası bu kayıptan büyüktür. Rengini değiştirmesinin yayın balığını gerçekten kandırıp kandırmadığı bugün de tartışılır.
Bunun dışında doğada zooplankton, kayalardaki yosun örtüsü (aufwuchs), böcekler ve ara sıra fitoplankton yer. IUCN türü 2018’de Asgari Endişe (LC) sınıfında değerlendirdi; geniş yayılışı nedeniyle tehdit altında sayılmaz.
Akvaryum Nasıl Olmalı
Bu balık mbuna’lar içinde iri ve serttir. Bir erkek ve üç dört dişilik grup için en az 120 cm uzunluk ve 250 litre verin; başka mbuna’larla birlikte tutacaksanız 150 cm ve 350–400 litreye çıkın. Küçük akvaryumda hâkim erkek dişileri ve öteki balıkları bir köşeye sıkıştırır.
Düzen klasik mbuna düzenidir: ince kum taban, arkadan öne doğru yığılmış, aralarında çok sayıda mağara ve geçit bırakan kayalar. Bu tür doğada büyük mağaraları sevdiği için kaya yığınında balığın girip çıkabileceği birkaç geniş oyuk bırakın. Kayaları doğrudan cama değil, tabana oturtun ve sağlam yerleştirin; mbuna’lar kumu kazar.
Güçlü filtre ve iyi oksijenlenme şarttır; mbuna akvaryumu kalabalık tutulduğu için atık hızla birikir. Kapak kullanın, korkan ya da kovalanan balık dışarı atlayabilir. Bitkiler büyük olasılıkla yenir ya da sökülür; isterseniz Anubias gibi sert yapraklı, kayaya bağlanan bitkiler dener ya da hiç bitki koymazsınız.
Su Değerleri
Malawi suyu sert ve alkalidir. pH’yi 7,8–8,6 arasında, sıcaklığı 24–27 °C’de tutun. Yumuşak ve asidik musluk suyunda Malawi tuzu ya da mercan kumu ile sertliği yükseltin. Nitrat birikmesine dayanıksızdır; haftada %30–40 su değişimi yapın.
Beslenme
Doğada hepçildir ama akvaryumda en sık yapılan hata bu balığı fazla proteinle beslemektir. İştahı çok büyüktür, önüne ne atılırsa yer ve çabuk büyür; buna karşılık sindirim sistemi hassastır ve Malawi şişkinliğine yatkındır. Temeli spirulinalı pul ve granül yapın. Haftada bir iki kez dondurulmuş artemia, mysis ya da dafniya verin.
Kan kurdu, memeli eti, kalp ve yağlı yemler vermeyin. Günde iki üç kez, birkaç dakikada bitecek kadar az verin. Haftada bir gün hiç yem vermemek sindirimi rahatlatır.
Davranış ve Tank Arkadaşları
Gündüz aktiftir, alt ve orta katmanda kayaların arasında dolaşır. Saldırgan bir mbuna’dır: hâkim erkek bir mağara ve çevresini kendine ayırır, dişileri sürekli kovalar, kendisine benzeyen balıkları rakip görür. Gençken ve kalabalık grupta sakin görünebilir; asıl sertlik erkek olgunlaştıktan sonra ortaya çıkar.
Doğru grup bir erkek ve üç ya da daha fazla dişidir; tek dişiye yüklenen erkek onu öldürebilir. Büyük akvaryumda kalabalık mbuna topluluğu içinde tutmak, saldırganlığı tek bir balığa yoğunlaşmaktan kurtarır. Arkadaşları aynı boyda ve aynı serilikte mbuna’lar olmalı; küçük ve sakin türler bu akvaryumda yıpranır.
Yayın balığı yumurtasıyla beslenen bir türden söz ediyoruz: başka balıkların yavrularını ve yumurtalarını da kovalayıp yer. Akvaryumda üreyen başka türleriniz varsa yavruların kurtulmasını beklemeyin.
| Tür Adı | Bilimsel Ad | Uyumluluk Notu |
|---|---|---|
| Sarı Prenses Ciklet | Labidochromis caeruleus | Daha uysal ama dayanıklı mbuna; büyük akvaryumda iyi gider |
| Yakop Ciklet | Cynotilapia sp. | Benzer boy ve mizaç; mavi rengi karışıklık yaratmaz |
| Labeotropheus türleri | Labeotropheus spp. | İri, sert yosun otlayıcıları; aynı su ve düzen |
| Iodotropheus | Iodotropheus sprengerae | Kendi hâlinde ama dayanıklı mbuna |
| Synodontis | Synodontis multipunctatus | Alkali suya uyumlu, kendini koruyabilen taban balığı |
| Dikkat: Demasoni Ciklet | Pseudotropheus demasoni | Küçük ama çok sert; bantlı desenler rakip görülür, ancak büyük ve kalabalık akvaryumda |
| Dikkat: başka Pseudotropheus ve Maylandia türleri | Pseudotropheus, Maylandia spp. | Dişiler benzer olabilir; melezleşme riski, aynı akvaryumda dişileri karıştırmayın |
| Uyumsuz: Sarı İmparator ve diğer tavuskuşları | Aulonocara spp. | Sakin kum türleri; mbuna baskısı altında renklerini kaybeder ve yemden kalır |
| Uyumsuz: küçük topluluk balıkları | Tetralar, lepistesler, danyolar | Su değerleri uymaz, avlanırlar |
Üretim
Ağız kuluçkacısıdır ve doğru grupta akvaryumda kendiliğinden ürer. Kondisyonu iyi bir erkek kayaların arasında ya da bir mağaranın önünde küçük bir alanı temizler ve bu dönemde iyice koyulaşır. Dişiyi titreyen yüzgeçlerle alanına çağırır. Dişi yumurtaları bırakır bırakmaz ağzına alır, erkeğin anal yüzgecindeki yumurta lekelerini toplamaya çalışırken ağzına bıraktığı sperm yumurtaları döller.
Dişi 17–21 gün yumurtaları ve yavruları ağzında taşır, bu sürede yemez; çenesinin altı şişkin görünür. Bir seferde 20 ile 60 arası yavru çıkar. Kalabalık mbuna akvaryumunda dişiyi yaklaşık iki hafta sonra dikkatlice ayrı bir akvaryuma almak, yavruları korumanın en güvenli yoludur. Çok erken taşınan dişi yumurtaları tükürebilir ya da yutabilir.
Ağızdan çıkan yavrular hemen ezilmiş pul ve yeni çıkmış artemia yer. Sık yem ve düzenli su değişimiyle hızlı büyürler. Başka Pseudotropheus ve Maylandia türleriyle aynı akvaryumda melez oluşabilir; satış için üretiyorsanız türü ayrı tutun.
Hastalıklar ve Korunma
Bu türün zayıf noktası sindirimidir. Hayvansal ağırlıklı yem, aşırı besleme ve stres Malawi şişkinliğini tetikler: balık yemden keser, karnı şişer, beyaz ve ipliksi dışkı yapar, hızla soluyarak köşeye çekilir. Erken yakalanmazsa ölümle biter. Korunmanın yolu bitkisel ağırlıklı, az ve sık besleme, temiz su ve saldırganlığın kontrol altında tutulduğu bir akvaryumdur. Belirti görürseniz yemi hemen kesin ve balığı ayırın.
Bunun dışında mbuna’ların ortak sorunları geçerlidir: kavga yaraları ve yüzgeç yırtıkları, kötü suda beyaz benek ve yüzgeç çürümesi. Yeni balıkları iki üç hafta karantinada tutun.
Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme
Akvaryumcularda genellikle 4–5 cm’lik yavrular satılır ve bu boyda cinsiyet anlaşılmaz. Bir erkek ve birkaç dişi elde etmek için beş altı yavru alıp büyütmek, sonra fazla erkekleri vermek en pratik yoldur. Karnı içe çökmemiş, yüzgeçleri açık, aktif ve yeme hemen saldıran bireyleri seçin. Sarı-kahve bantların net olması iyi bir işarettir; akvaryumcuda sürekli koyu kalan, köşede duran yavrular stres altındadır.
Mbuna akvaryumuna eklerken tüm balıkları mümkünse aynı anda koyun. Sonradan eklemeniz gerekirse kayaların yerini değiştirerek eski bölgeleri bozun; böylece yeni gelenler tek hedef olmaz.
Benzer Türler ve Karıştırılma Riski
Melanochromis türleri, özellikle Melanochromis auratus ile karıştırılabilir: Eşekarısı ciklet ilk bu cinste tanımlanmıştı ve yavrusu benzer sarılıktadır. Ancak Melanochromis türlerinde bantlar yatay, baştan kuyruğa uzanan şeritlerdir. Eşekarısı cikletinde bantlar dikeydir.
Pseudotropheus “elongatus” grubu: ince, uzun gövdeli, dikey bantlı mbuna’lardır, ama renkleri mavi-siyahtır ve boyları daha küçüktür. Ticarette “Elongatus” adıyla satılan birçok lokasyon formu henüz tanımlanmamıştır.
Demasoni Ciklet ile de karıştırılabilir: Dikey bantlı ama mavi-siyahtır ve çok daha küçük kalır.
Sarı Prenses Ciklet ile de karıştırılabilir: Yavrusu da sarıdır ama gövdesinde bant yoktur; sırt yüzgecinde siyah bir kenar şeridi taşır.
Koyu erkek ise sarısını kaybettiği için başka koyu mbuna’larla karışabilir. Böyle bir balığın kimliğinden emin değilseniz dişilere bakın: grup içindeki sarı-kahve bantlı balıklar türü ele verir.
Sıkça Sorulan Sorular
Eşekarısı ciklet neden birden kararıyor?
Bu tür rengini saniyeler içinde değiştirebilir. Korku, kavga ve kur sırasında sarı zemin kahverengiye döner; hâkim erkek kalıcı olarak koyu, neredeyse siyah olur. Sakin bir dişi ya da genç tekrar sarıya döner; tek başına bir hastalık işareti değildir.
Eşekarısı ciklet kaç litrelik akvaryumda bakılır?
Bir erkek ve üç dört dişi için en az 120 cm ve 250 litre verin. Başka mbuna’larla karışık bir akvaryum düşünüyorsanız 150 cm ve 350–400 litreye çıkın.
Eşekarısı ciklet doğada gerçekten yayın balığını temizler mi?
Evet. Malawi Gölü’nün büyük yayın balığı kampango’nun derisindeki balık bitlerini toplar ve mağarasına girmesine izin verilir. Üreme döneminde ise aynı yayın balığının yumurtalarını çalar; bunu yaparken rengini mat kahverengiye çevirir.
Erkek ve dişi nasıl ayırt edilir?
Yavruyken ayırt edilmez. Olgun erkek büyük ve koyudur, anal yüzgecinde yumurta lekeleri vardır. Dişiler sarı zeminli ve kahve bantlı kalır.
Eşekarısı ciklet ne yer?
Spirulinalı pul ve granül temel olsun, haftada bir iki kez dondurulmuş artemia ya da mysis verin. Kan kurdu ve memeli eti vermeyin; bu tür Malawi şişkinliğine yatkındır.
Tavuskuşu cikletleriyle birlikte tutulur mu?
Önerilmez. Eşekarısı ciklet sert bir mbuna’dır; tavuskuşları ve sakin haplar onun baskısı altında renklerini kaybeder, yemden geri kalır. Onu aynı serilikteki mbuna’larla tutun.
Kaynakça
- Ribbink, A. J. & Lewis, D. S. C. (1982). Melanochromis crabro sp. nov.: a cichlid fish from Lake Malawi which feeds on ectoparasites and catfish eggs. Netherlands Journal of Zoology, 32(1), 72–87.
- Konings, A. Catfish–cichlid interactions in Lake Malawi. Tropical Fish Hobbyist.
- Konings, A. & Kazembe, J. (2018). Pseudotropheus crabro. The IUCN Red List of Threatened Species 2018 (LC).
- Froese, R. & Pauly, D. (Eds.) (2025). FishBase. Pseudotropheus crabro (Ribbink & Lewis, 1982). www.fishbase.se.
- Fricke, R., Eschmeyer, W. N. & Van der Laan, R. (Eds.) (2025). Eschmeyer’s Catalog of Fishes. Melanochromis crabro Ribbink & Lewis, 1982.
💬 Yorum Yaz