Okçu Balığı
Bir bakışta
Köken ve dağılım
Hindistan'dan Güneydoğu Asya üzerinden Filipinler'e, güneyde Endonezya, Yeni Gine, Solomon Adaları, Vanuatu ve Kuzey Avustralya'ya kadar Hint-Pasifik kıyıları; mangrovlar, nehir ağızları, alçak nehir kesimleri.
Haritadaki noktalar GBIF'teki 1.236 koordinatlı kaydın özetidir; ülke ve havza bilgisi FishBase'ten derlenmiştir. Akvaryumdan kaçan/salınan bireylerin kayıtları da görünebilir.
Doğal yaşam alanı
Mangrov kanalları ve nehir ağızları; tuzluluğu gelgit ve yağışla değişen acı su. Suya sarkan dal ve köklerin gölgesinde, yüzeye yakın; nehirlere ve kıyı resiflerinin çevresine de girer.
Bakım notları ve ilgili türler
Kart verisi: FishBase · GBIF · IUCN Kırmızı Liste · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth; havzalar World Bank (CC BY 4.0).
Okçu balığı, sudan dışarı tükürdüğü su jetiyle yaprağa konmuş böceği düşürüp yiyen balıktır. Gümüşi-sarımsı bir balıktır; yanlarında dört beş kalın siyah bant vardır, ağzı yukarı bakar, sırtı neredeyse dümdüzdür. Hint-Pasifik kıyılarının mangrovlarından ve nehir ağızlarından gelir. Türkiye’de “okçu balığı” adıyla bilinir; akvaryumcularda zaman zaman İngilizce “archer fish” adıyla da satılır.
Önce şunu bilin: Bu bir tatlı su topluluk balığı değildir. Yavrusu tatlı suda bir süre idare eder, ama yetişkin hafif acı su ister. Akvaryumda 15–20 cm olur, ürkek ve iyi zıplayan bir balıktır, en iyi hâlini su seviyesi düşük, üstünde kara ve dal bulunan bir paludaryumda gösterir. Böyle bir düzende ona yemini suyun üstüne koyup vurdurmayı öğretebilirsiniz; bu balığı almanın asıl sebebi de budur.
Türü 1767’de Alman doğa bilimci Peter Simon Pallas tanımladı. Okçu balıkları cinsinin ilk tanımlanan ve hobide en çok bilinen üyesidir; ticarette adı sık sık “Toxotes jaculator” diye yanlış yazılır. Kendi ülkelerinde pazarlarda yemeklik balık olarak da satılır.

Nasıl Tanınır
Gövde yüksek, yandan basık ve hafif üçgen biçimlidir. Sırt hattı burundan sırt yüzgecine kadar neredeyse düzdür; bu sayede balık su yüzeyine yapışık durur. Ağız büyük, yukarı ve öne doğru açılır. Gözler iri ve öne yakındır; balık hedefini iki gözle birden görür. Sırt yüzgeci gövdenin arka yarısında, anal yüzgecin tam karşısındadır.
Zemin rengi gümüşi beyazdan sarımsı yeşile kadar değişir. Sırttan yanların ortasına doğru inen dört, bazen beş koyu bant taşır; bantlar üstte geniş, altta sivri, kama biçimindedir. İlk bant gözün arkasından, son bant kuyruk sapından geçer. Yüzgeçlerin dış kenarı koyulaşabilir.
Akvaryumda 15–20 cm olur; doğada 30 cm’yi bulan birey olur ama nadirdir. Erkek ile dişiyi dışarıdan ayırmanın bilinen bir yolu yok.
Su jeti nasıl çalışır
Balık dilini damağındaki oluğa bastırarak ince bir boru oluşturur, sonra solungaç kapaklarını hızla kapatıp suyu bu borudan fırlatır. Jetin arka kısmı ön kısmından biraz daha hızlı çıkar; havada arka kısım öne yetişir ve hedefe ulaşmadan ucunda bir su topu toplanır. Darbe bu yüzden balığın kas gücünün tek başına vereceğinden çok daha sert olur. Atışın gücü böceğin yaprağa tutunma gücünü rahatça aşacak düzeydedir; büyük balık daha çok su atar.
Jet 1,5 metreye kadar ulaşır, ama en isabetli atışlar daha yakından yapılır; hedef yükseldikçe ve uzaklaştıkça isabet düşer. Işık sudan havaya geçerken kırıldığı için böcek balığa olduğundan farklı bir yerde görünür. Okçu balığı bu sapmayı düzeltmek için hedefin tam altına gitmek zorunda değildir; eğik konumlardan da atış açısını doğru ayarlar. Deneylerde balıklar kırılmaya rağmen havadaki cismin gerçek boyunu tahmin etmeyi de öğrendi.
Öğrenme işin merkezindedir. Laboratuvarda okçu balıkları hızla hareket eden hedefi vurmayı alıştırmayla öğrendi; daha da ilginci, aynı gruptaki diğer balıklar bu beceriyi kendileri denemeden, yalnızca usta bir grup arkadaşını izleyerek kazandı. Av düştüğü anda da balık boş durmaz: Yaklaşık 100 milisaniye içinde avın suya düşeceği noktaya döner ve oraya düz bir çizgide hızla gider. Avı ilk kapan, atışı yapan değil, oraya ilk varan balıktır.
Doğada Nerede Yaşar
Hindistan’dan doğuya Güneydoğu Asya üzerinden Filipinler’e, güneyde Endonezya, Yeni Gine, Solomon Adaları, Vanuatu ve Kuzey Avustralya’ya kadar uzanan kıyı kuşağında yaşar. Asıl yaşam alanı mangrov kanalları ve nehir ağızlarıdır. Bu sularda tuzluluk gelgit ve yağışla değişir; balık nehirlere ve küçük akarsulara da girer, kıyıya yakın resiflerin çevresinde de görülür.
Suya sarkan dalların ve kökün gölgesinde, küçük gruplar hâlinde, yüzeye yakın durur. Gündüz avlanır; besininin büyük bölümü suya düşen ya da yaprak üstünden düşürülen böcekler ve yüzeyde biriken bitkisel kırıntıdır. Koruma durumu “Düşük Endişe” (LC); geniş bir alana yayılmıştır.
Akvaryum Nasıl Olmalı
Yetişkin bir okçu balığı ya da 4–6 balıklık bir grup için en az 120 cm uzunluğunda, 60 cm derinliğinde bir akvaryum gerekir. Su hacmi 300 litrenin altına inmesin. Akvaryumcularda satılan 5–7 cm’lik yavrular küçük bir akvaryumda birkaç ay idare eder, ama büyük akvaryumu baştan planlayın.
En iyi düzen paludaryumdur: Akvaryumun yarısı ya da üçte ikisi suyla dolu olmalı, üstünde suya sarkan dallar, kökler ve kara bölümünde bitkiler bulunmalı. Su üstünde kalan bu boşluk balığa atış alanı verir. Tam dolu bir akvaryumda tutacaksanız suyu en azından 15–20 cm aşağıda tutun. Akvaryumun önünü ve ortasını açık bırakın; balık üst katmanda geniş bir yüzme alanı ister.
Kapak şarttır. Okçu balığı ürkek ve çok iyi bir zıplayıcıdır; ani bir hareketle kendini dışarı atar. Kapağı su yüzeyinin biraz yukarısında kurun, aradaki boşluk atışlara yeter. Akvaryumu kapı önü gibi gürültülü bir yere koymayın, odadaki ani hareketler balığı kapağa çarptırır.
Taban kum olsun. Suya dalan kök ve mangrov tohumları iyi bir görünüm verir. Akıntı hafif, filtreleme güçlü olsun; yüzeyde hafif bir kıpırtı oksijene yardım eder. Hafif acı suya dayanan Java eğreltisi, Anubias ve Cryptocoryne ciliata su altında, kara bölümünde ise nemli ortam bitkileri kullanılabilir.
Su Değerleri
25–29 °C, pH 7,5–8,5 ve sert su ister. Yavrular tatlı suda ya da çok hafif acı suda (1,000–1,005 özgül ağırlık) idare eder; yetişkinler 1,005–1,015 arasında en iyi durur. Tuzluluğu deniz tuzuyla ayarlayın, sofra tuzu kullanmayın; ölçümü refraktometreyle yapın. Tatlı sudan acı suya geçişi haftalara yayın, her su değişiminde biraz artırın.
Beslenme
Doğada esas olarak böcek yer: Suya düşen ya da yapraktan vurduğu sinekler, karıncalar, örümcekler, böcek larvaları. Yanında küçük kabuklular, ara sıra küçük balık ve yüzeyde biriken bitkisel kırıntılar da alır.
Akvaryumda yüzeyde yüzen granül ve çubuk yemleri çoğu birey kısa sürede öğrenir. Bunların yanında dondurulmuş kan kurdu, misis, krill ve artemia, canlı ya da yeni öldürülmüş cırcır böceği, meyve sineği ve un kurdu verin. Okçu balığı dibe batan yemi pek almaz; yemi yüzeyde verin, dibe düşeni sifonla alın.
Atış alıştırması kolaydır. Bir parça karides ya da bir cırcır böceğini su seviyesinin birkaç santim üstünde cama, dala ya da yaprağa yapıştırın. Balık önce sıçrayarak kapmaya çalışır, kısa sürede vurmaya başlar. Yemi her hafta biraz daha yukarı taşıyın. Paludaryumun kara bölümüne bırakılan cırcır böcekleri balığa doğal avını verir; kaçıp evde dolaşmasınlar diye az sayıda bırakın. Yetişkinlere günde bir, yavrulara günde iki küçük öğün yeter.
Davranış ve Tank Arkadaşları
Gündüz aktiftir, neredeyse bütün zamanını yüzeyin hemen altında geçirir. Başka türlere karşı genellikle sakindir, ama ağzına sığan her balığı yer. Kendi türüne karşı huysuz olabilir: İki üç balık bir arada tutulunca en güçlüsü diğerlerini kovalar. Ya tek balık tutun ya da 4–6 balıklık bir grup kurun; kalabalık grupta hırçınlık dağılır. Grup aynı boyda balıklardan oluşsun.
Okçu balıkları görsel olarak çok yeteneklidir. Akrabası Toxotes chatareus ile yapılan bir deneyde balıklar, öğrendikleri bir insan yüzünü kırk dört yeni yüz arasından ayırıp ona tükürmeyi başardı. Akvaryumda da sahibini çabuk tanır; yem saatinde ön camda bekler, bazen akvaryumun üstündeki lambaya ya da yüze tükürür.
Tank arkadaşı acı suya dayanan, orta ve alt katmanda yaşayan, okçu balığının ağzına sığmayacak kadar iri ve çok saldırgan olmayan balıklar arasından seçilir.
| Tür | Bilimsel Ad | Uyum | Not |
|---|---|---|---|
| Scat | Scatophagus argus | Uyumlu | Acı su ister, orta katmanda yaşar; büyük akvaryum şart |
| Mono | Monodactylus argenteus | Uyumlu | Hızlı sürü balığı, acı suyu sever |
| Yeşil kromid | Etroplus suratensis | Uyumlu | Acı su çiklidi, alt ve orta katman |
| Çamur zıpzıpı | Periophthalmus türleri | Dikkatle | Paludaryumun kara bölümünde iyi anlaşır; küçük türler yem olur |
| Green spotted puffer | Dichotomyctere nigroviridis | Dikkatle | Acı suda ortak yaşar ama yüzgeç ısırabilir |
| Siyah moli | Poecilia sphenops | Dikkatle | Acı suya dayanır; iri bireyler olur, yavrular yem olur |
| Bumblebee gobi | Brachygobius türleri | Uyumsuz | Acı suda yaşar ama yem olacak kadar küçük |
| Lepistes, neon tetra | Poecilia reticulata, Paracheirodon innesi | Uyumsuz | Küçük, yem olur; neon acı suya da uymaz |
| Karides | Neocaridina, Caridina | Uyumsuz | Yem olur |
Üretim
Ev akvaryumunda üretilmez. Doğada üremek için kıyıya, daha tuzlu sulara ve resiflerin çevresine indiği düşünülür; bu göç ve tuzluluk değişimi akvaryumda kurulamaz. Erkek ile dişi dışarıdan ayırt edilemediği için damızlık çift bulmak da şansa kalır. Akvaryumcularda satılan balıkların neredeyse tamamı Asya’da doğadan toplanmış yavrulardır.
Hastalıklar ve Korunma
En sık sorun yanlış sudur. Yetişkinliğe kadar tatlı ve yumuşak suda tutulan balık zamanla iştahını kaybeder, rengi solar, deri ve yüzgeç enfeksiyonlarına açık hâle gelir. Hafif acı suda tutulan balıkta beyaz benek ve tatlı su parazitleri de daha az sorun çıkarır.
İkinci sorun zıplamaya bağlı yaralanmalardır. Kapağa ya da cama çarpan balığın burnu ve ağız çevresi yara alır, bu yaralar mantar ve bakteriye kapı açar. Sakin bir oda, kapak ve yüzeye yakın saklanma yerleri bu riski azaltır.
Doğadan toplanmış balık olduğu için yeni bireyler iç ve dış parazit taşıyabilir. İki üç hafta ayrı bir akvaryumda bekletip yemeye başladığını görmeden ana akvaryuma koymayın. Yalnız granül yemle beslenen balık yağlanır; menüyü böcek ve dondurulmuş yemle döndürün.
Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme
Türkiye’de nadir görülür; Uzak Doğu ithalatıyla ara sıra, çoğunlukla 5–7 cm’lik yavrular olarak gelir ve tatlı su akvaryumunda bekletilir. “Archer fish” etiketiyle başka okçu balığı türleri de satılır. Sırtındaki koyu işaretlere bakın: Bu türde dört beş tane, aşağı doğru sivrilen kama biçimli bant vardır.
Yüzeye yakın duran, ön camda etrafını kollayan, karnı dolgun, yüzgeçleri bütün bireyi seçin. Burnu yaralı, karnı çökük, dipte ya da köşede kımıldamadan duran balıktan uzak durun. Önünüzde yüzen yemi aldığını görmek en güvenilir işarettir.
Satıcıda tatlı suda duruyorsa evde önce tatlı suya ya da çok hafif acı suya alın, tuzluluğu sonraki haftalarda yavaşça artırın. Poşeti yüzdürüp yarım saat damlatma yapın, ışığı kapalı tutun ve kapağı hemen kapatın. Grup kuracaksanız bütün balıkları aynı anda ekleyin.
Benzer Türler ve Karıştırılma Riski
En çok karıştırılan tür Toxotes chatareus, yani yedi benekli okçu balığıdır. Ticarette çoğu zaman aynı “archer fish” adıyla gelir. Sırtında kama biçimli bantlar yerine altı yedi yuvarlak benek taşır; benekler büyük ve küçük olarak sırayla dizilir. Sırt yüzgecinde dört yerine beş altı diken bulunur. Daha iri olur ve tatlı suya çok daha iyi uyum sağlar; tatlı su akvaryumunda uzun süre tutulacak bir okçu balığı arıyorsanız doğru tür odur.
Toxotes microlepis, küçük pullu okçu balığıdır. Pulları belirgin biçimde daha küçüktür, daha küçük kalır ve Güneydoğu Asya’nın tatlı sularında yaşar. Toxotes blythii ise Myanmar’ın tatlı sularından gelir; bant yerine düzensiz, mermer gibi koyu lekeler taşır ve tuz istemez. Bu iki tür akvaryumcularda daha seyrek görülür. Hangi türü aldığınızı bilmek, suyu acı mı tatlı mı kuracağınızı belirler.
Sıkça Sorulan Sorular
Okçu balığı tatlı suda yaşar mı?
Yavruyken tatlı suda idare eder, ama bu tür bir acı su balığıdır. Yetişkinler 1,005–1,015 özgül ağırlıkta, hafif acı suda en sağlıklı hâlini bulur. Tatlı su akvaryumu için daha uygun olan akrabası Toxotes chatareus‘tur.
Okçu balığı suyu ne kadar uzağa tükürür?
Jet 1,5 metreye kadar ulaşır, ama en isabetli atışlar daha yakından yapılır. Balık ışığın su yüzeyinde kırılmasını hesaba katarak açısını ayarlar ve atışın gücünü böceğin tutunma gücünü aşacak düzeyde tutar.
Okçu balığına yem vurdurmayı nasıl öğretirim?
Bir parça karides ya da bir cırcır böceğini su seviyesinin birkaç santim üstünde cama veya dala yapıştırın. Balık önce sıçrayarak kapar, kısa sürede vurmaya başlar. Yemi her hafta biraz daha yukarı taşıyın. Su seviyesi düşük tutulan bir paludaryum bunun için en uygun düzendir.
Okçu balığı kaç cm olur, kaç litre ister?
Akvaryumda 15–20 cm olur, doğada 30 cm’yi bulan birey nadirdir. Tek bir yetişkin ya da 4–6 balıklık bir grup için en az 120 cm uzunluğunda, 300 litrenin üstünde su hacmi olan bir akvaryum gerekir.
Okçu balığı kaç tane tutulmalı?
Ya tek balık ya da 4–6 balıklık bir grup olmalıdır. İki üç balık bir aradayken en güçlüsü diğerlerini kovalar; kalabalık grupta hırçınlık dağılır. Grubu aynı boyda balıklardan kurun ve hepsini aynı anda ekleyin.
Okçu balığı akvaryumda üretilir mi?
Ev akvaryumunda üretilmez. Doğada üremek için daha tuzlu kıyı sularına indiği düşünülür ve erkek ile dişi dışarıdan ayırt edilemez. Satılan balıkların neredeyse tamamı doğadan toplanmış yavrulardır.
Kaynakça
- Dill, L. M. (1977). Refraction and the spitting behavior of the archerfish (Toxotes chatareus). Behavioral Ecology and Sociobiology, 2(2), 169–184.
- Rossel, S., Corlija, J. & Schuster, S. (2002). Predicting three-dimensional target motion: how archer fish determine where to catch their dislodged prey. Journal of Experimental Biology, 205, 3321–3326.
- Schuster, S., Rossel, S., Schmidtmann, A., Jäger, I. & Poralla, J. (2004). Archer fish learn to compensate for complex optical distortions to determine the absolute size of their aerial prey. Current Biology, 14(17), 1565–1568.
- Schuster, S., Wöhl, S., Griebsch, M. & Klostermeier, I. (2006). Animal cognition: how archer fish learn to down rapidly moving targets. Current Biology, 16(4), 378–383.
- Schlegel, T., Schmid, C. J. & Schuster, S. (2006). Archerfish shots are evolutionarily matched to prey adhesion. Current Biology, 16(19), R836–R837.
- Vailati, A., Zinnato, L. & Cerbino, R. (2012). How archer fish achieve a powerful impact: hydrodynamic instability of a pulsed jet in Toxotes jaculatrix. PLoS ONE, 7(10), e47867.
- Newport, C., Wallis, G., Reshitnyk, Y. & Siebeck, U. E. (2016). Discrimination of human faces by archerfish (Toxotes chatareus). Scientific Reports, 6, 27523.
- IUCN Red List of Threatened Species. Toxotes jaculatrix (Düşük Endişe).
- Froese, R. & Pauly, D. (Ed.) (2025). FishBase. Toxotes jaculatrix (Pallas, 1767). www.fishbase.se.
- Seriously Fish (2025). Toxotes jaculatrix. www.seriouslyfish.com.
💬 Yorum Yaz