Bolbitis Heudelotii
Bir bakışta
Hangi ihtiyaca uyar
Köken ve doğal yaşam alanı
Tropikal Afrika'nın en geniş yayılışlı Bolbitis türüdür; Senegal'den Etiyopya'ya, güneyde Güney Afrika'nın kuzeyine kadar yetişir, adalarda bulunmaz.
Kalıcı derelerin ve nehirlerin içinde ya da kıyısında, akıntıdaki kayalara ve ağaç gövdelerine tutunarak yetişir; deniz kıyısından 1.400 metreye kadar çıkar.
Haritadaki noktalar GBIF'teki 325 koordinatlı kaydının ülkelere dengeli dağıtılmış bir özetidir. Havuzlardan ve akvaryumlardan doğaya karışmış popülasyonların kayıtları da görünebilir.
Bakım notları ve ilgili bitkiler
Kart verisi: Kew Plants of the World Online · GBIF · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth.
Bolbitis heudelotii, Java eğreltisinin yerini alamayan, ama emeğini veren akvaryumcuyu da ödüllendiren bir Afrika eğreltisidir. Bakımı orta zorluktadır. Karbondioksit (CO2) sistemi olmadan yaşar, ancak o zaman çok yavaş büyür; karbondioksit verildiğinde büyümesi gözle görülür biçimde hızlanır. Standart bir akvaryum lambası ona yeter. Asıl istediği şey ışıktan çok akıntılı, temiz ve yumuşak sudur. Yeri kum değil, bir taşın ya da kökün üstüdür ve en iyi büyüdüğü yer filtre çıkışının önüdür. Rizomu kuma gömülürse çürür.
Yaprakları ince, yarı saydam ve koyu yeşildir; parçalı yapısıyla insanın aklındaki eğrelti resmine en çok benzeyen akvaryum bitkisidir. Bu yüzden kök düzenlerinde ve dere temalı akvaryumlarda çok sevilir. Karşılığında sabır ister. Yeni gelen bitki haftalarca, bazen birkaç ay hiç büyümez, eski yapraklarını karartıp bırakabilir. Suyuna alıştıktan sonra ise yıllarca yaşayan, giderek genişleyen bir öbek kurar.
Türkiye’de akvaryumcularda “Bolbitis heudelotii” ya da kısaca “Bolbitis” adıyla satılır; yerleşik bir Türkçe adı yoktur. Türü 1845’te Fransız botanikçi Antoine Fée, Gine’nin Fouta Djallon yaylasında toplanmış bir örneğe bakarak Gymnopteris heudelotii adıyla tanımladı; tür adı örneği toplayan Jean Heudelot’yu anar. Akvaryum hobisine girişi zahmetli oldu. 1960’ların başında bugünkü Burkina Faso’daki bir nehirden Fransa’ya yüz kadar bitki getirildi ve bunların biri dışında hepsi öldü. Hobideki ilk stoklar o tek bitkinin rizomundan çoğaltıldı.

Nasıl Tanınır
Bolbitis heudelotii, taşın ya da kökün üstünde sürünen kalın bir rizomdan büyür. Rizomu koyu renkli pullarla kaplıdır. Yapraklar rizomun üst yüzünden, ince ve sağlam kökler alt yüzünden çıkar. Su altı yaprağı uzun saplıdır ve tüy gibi parçalıdır. Yaprak ayası karşılıklı ya da sırayla dizilen dar yaprakçıklardan oluşur, bu yaprakçıkların kenarı da dişli ya da derin loblu olabilir. Su altı yaprağı ince, yarı saydam ve koyu şişe yeşilidir; ışığa karşı bakıldığında damarları görünür.
Akvaryumda 15–40 cm boylanır ve aşağı yukarı boyu kadar yayılır. Tek bir yaprağın çıkması bir iki ay sürebilir, ama koşulları uygun ve iyice yerleşmiş bir öbek daha hızlı yaprak verir. Bitkinin bütün dokusu kırılgandır; yaprak sapı ve rizom elde kolayca kırılır.
Akvaryumculara gelen bitki çoğunlukla serada su üstünde yetiştirilmiştir. Su üstü yaprakları daha kaba, mat yeşil, sert ve daha az parçalıdır. Akvaryuma giren bitki bu yaprakları zamanla bırakır ve yerlerine ince, saydam su altı yapraklarını çıkarır. İki yaprak tipi aynı bitkide bir süre yan yana durur. Su üstü yapraklarında siyahımsı uçlar ve lekeler sık görülür ve bu tek başına bitkinin hasta olduğunu göstermez. Su altında yaşayan bitki spor taşıyan yaprak çıkarmaz.
Doğada Nerede Yetişir
Tropikal Afrika’nın en geniş yayılışlı Bolbitis türüdür. Batıda Senegal ve Gine’den doğuda Etiyopya ve Kenya’ya, güneyde Zimbabve ve Güney Afrika’nın kuzeyine kadar yetişir; denizdeki adalarda bulunmaz. Deniz kıyısından 1.400 metre yüksekliğe kadar çıkar.
Yetiştiği yer, kalıcı derelerin ve nehirlerin içi ya da hemen kıyısıdır. Bitki akıntının içindeki kayalara ve suya düşmüş ağaç gövdelerine kökleriyle tutunur; sel sularının gücüne dayanır. Kimi topluluklar yıl boyunca su altında, kimileri yalnızca taşkın mevsiminde su altında yaşar. Bu derelerin suyu hızlı akar, berraktır, yumuşaktır ve hafif asidiktir. Akvaryumdaki bakımının bütün mantığı buradan gelir. Bitki akıntıya alışıktır, bu yüzden durgun suda zorlanır. Köklerini kayaya sardığı için de rizomu gömülmeye gelmez.
Tür, uluslararası koruma listesinde “Asgari Endişe” sınıfındadır. Kamerun’da yapılan ulusal değerlendirme ise onu ağaç kesimi, baraj yapımı ve kakao tarlalarının genişlemesi yüzünden orada “Hassas” saymıştır. Akvaryumculardaki bitkiler üretim seralarında çoğaltılır.
Akvaryumdaki Yeri ve Dikimi
En iyi yeri, akıntının doğrudan çarptığı bir taşın ya da kökün üstüdür. Filtre çıkışının önündeki bir kök ya da akıntı pompasının üfleme yönündeki bir taş idealdir. Akvaryumun orta alanına yakışır; büyük bir akvaryumda arka alanda da sık bir öbek kurar. Su hareketi zayıf bir köşede yaşar, ama yaprakları kirlenir ve büyümesi daha da yavaşlar. Bağlama şu sırayla yapılır:
- Bitkiyi saksısından çıkarın ve köklerin arasındaki taş yününü tamamen ayıklayın. Taş yünü besince zengindir ve akvaryumda kalmamalıdır.
- Kırılmış, çürümüş ya da tamamen kararmış yaprakları sapının dibinden kesin. Rizom kırılgan olduğu için bitkiyi bükmeden tutun.
- Rizomu taşa ya da köke yatırın ve misinayla ya da pamuk ipliğiyle birkaç tur sararak sabitleyin. İpi rizomu ezecek kadar sıkmayın.
- Yapıştırıcı kullanacaksanız jel kıvamlı akvaryum yapıştırıcısını yalnızca köklere sürün. Rizomun büyüme ucunu açıkta bırakın.
Kökler birkaç hafta içinde yüzeye tutunur; bu süreyi bitkinin büyümediği alışma dönemi de uzatabilir. Misinayı kökler iyice yapıştıktan sonra kesip alın. İki taşın arasındaki bir yarığa sıkıştırılan rizom da zamanla tutunur. Bitkiyi tabanda tutmak isterseniz yalnızca köklerini kuma sokun. Rizom tabanın üstünde, tamamı görünür biçimde kalmalıdır. Daha güvenli yol, bitkiyi küçük bir taşa bağlayıp taşı kumun üstüne oturtmaktır.
Işık, Karbondioksit ve Gübre
Orta düzeyde ışık en iyisidir. Akvaryumla birlikte gelen standart lamba günde 7–8 saat yandığında ona yeter. Çok loş bir akvaryumda yaşar ama neredeyse hiç yaprak vermez. Güçlü LED altında da büyür; ancak bu durumda karbondioksit ve gübre de yeterli olmalıdır, yoksa yavaş büyüyen yaprakları yosun tutar. Güçlü aydınlatmalı bir akvaryumda bitkiyi bir kökün ya da uzun bitkilerin yarı gölgesine yerleştirin.
Karbondioksit şart değildir, ama Java eğreltisine göre çok daha belirgin bir fark yaratır. Karbondioksitsiz akvaryumda bitki yaşar ve birkaç ayda bir yaprak verir. Karbondioksit verilen akvaryumda yeni yapraklar daha sık çıkar, daha büyük ve daha sık dokulu olur. Bu bitkiyi kök düzeninin ana parçası yapmak istiyorsanız bir karbondioksit sistemi büyük kolaylık sağlar.
Besinini sudan alır; kök tableti ona fayda etmez. Balıklı bir akvaryumda haftada bir sıvı gübre vermek yeterlidir. Karbondioksit ve güçlü ışık kullanılan akvaryumda gübrenin tam dozu gerekir, çünkü büyüme hızlandıkça demir, potasyum ve öteki besinler de daha çok tükenir.
Su Değerleri
En iyi yumuşak ve hafif asidik suda büyür. Orta sertlikteki suya da alışır ama yavaşlar. Türkiye’de birçok şehrin şebeke suyu serttir ve pH değeri 7,5’in üstündedir. Bu suda bitki çoğu zaman kararır ve yerinde sayar. Böyle bir suyu kullanıyorsanız bir kısmını arıtılmış suyla karıştırarak sertliği düşürün. İdeal sıcaklık 22–25 °C’dir. Bitki 18 °C’nin altındaki ısıtıcısız akvaryuma ve 28 °C’nin üstündeki sıcak suya uygun değildir.
Bu bitki suyun dengesine de duyarlıdır. Ani ve büyük su değişimleri, sıcaklıktaki sert oynamalar ve filtrenin uzun süre durması yaprak kararmasını hızlandırır. Haftalık su değişimini düzenli ve orta miktarda tutun.
Budama ve Bakım
Az budama ister. Kararmış, yırtılmış ya da yosunla kaplanmış yaprağı, sapının rizoma birleştiği yerden keskin bir makasla kesin. Yaprağı ortasından kesmeyin, çünkü geride kalan sap çürür. Bir seferde çok yaprak almayın; yeni yaprağın çıkması haftalar sürer.
Yerleşmiş bir öbek yıllar içinde çok genişler ve komşu bitkileri gölgede bırakabilir. Bu durumda en yaşlı yaprakları ve kök düzeninin dışına taşan rizom kollarını kesin. Bitki sert budamaya dayanır. Öbeğin içinde su dolaşmazsa alttaki yapraklara tortu ve yosun yerleşir. Sık budama bu sorunu da önler. Yapraklar ince olduğu için silme temizliğine dayanmaz; kirlenmiş yaprağı kesmek daha doğrudur.
Çoğaltma
Bolbitis heudelotii rizomu bölünerek çoğaltılır. Rizom zamanla yan kollar verir ve her kol yeni bir bitkiye dönüşebilir.
- Bitkiyi bağlı olduğu taşla ya da kökle birlikte sudan çıkarın.
- Rizomu temiz ve keskin bir bıçakla tek hamlede kesin. Her parçada en az üç yaprak ve birkaç kök kalsın.
- Parçaları ayrı taşlara ya da köklere bağlayın ve akıntılı bir yere koyun.
Küçük parçalar da bir alışma dönemi geçirir, bu yüzden bölmeden sonra bir iki ay büyüme beklemeyin. Java eğreltisinin aksine bu bitki yapraklarında yavru bitki çok seyrek çıkarır; çoğaltmanın pratik yolu rizomu bölmektir. Ticari üretim seralarda, su üstünde yapılır.
Sık Görülen Sorunlar
Yeni bitki hiç büyümüyor
Yeni alınan bitkinin haftalarca, bazen iki üç ay yerinde sayması bu türde olağandır. Bitki bu sürede köklerini taşa sarar ve su üstü yapraklarının yerine ilk su altı yapraklarını hazırlar. Rizom sert ve yeşil kaldığı sürece sabredin. Bitkiyi bu dönemde yerinden oynatmayın ve sık sık başka bir yere taşımayın. Alışma süresini kısaltan şeyler akıntı, karbondioksit ve yumuşak sudur.
Yapraklar kararıyor ya da kahverengileşiyor
Su üstü yapraklarında siyah uçlar ve lekeler sık görülür. Bu yapraklar zaten zamanla dökülür; kararanları dipten kesin. Yeni su altı yaprakları da kararıyorsa nedeni çoğunlukla sudadır. Sert ve bazik su, durgun su, ani su değişimleri ve karbondioksit verilmeden kullanılan güçlü ışık başlıca nedenlerdir. Bitkiyi akıntıya taşıyın, suyu yumuşatın ve ışığı karbondioksit ile gübreyle dengeleyin. Yalnızca demir gübresini artırmak bu sorunu çoğu zaman çözmez.
Eski yapraklar yosun tutuyor
Yavaş büyüyen yaprağın üzerine sakal yosunu, nokta yosunu ve kahverengi tortu yerleşir. Durgun suda bu daha da hızlı olur. Kaplanmış yaprağı dipten kesin, bitkiyi akıntıya yaklaştırın ve aydınlatma süresini günde 7–8 saatte tutun. Yosun yiyen karidesler yaprakları temiz tutmaya yardım eder.
Rizom çürüyor
Çürüyen rizom yumuşar, kahverengiye ya da siyaha döner ve yapraklar sapından kolayca kopar. En sık nedeni rizomun kuma gömülmesidir; yolda ezilip kırılan rizom da çürüyebilir. Bitkiyi sudan çıkarın, yumuşak kısmı sert ve yeşil dokuya kadar kesip atın, sağlam parçayı bir taşa bağlayın.
Yapraklar kırılıyor
Bitkinin dokusu kırılgandır. Bakım sırasında elle zorlanan yaprak sapı, iri balıkların çarpması ya da çok sert bir akıntı yaprakları kırabilir. Kırılan yaprağı dipten kesin; bitkiye zarar vermez.
Hangi Akvaryuma Uyar
En iyi uyduğu akvaryum, yumuşak sulu, akıntılı ve karbondioksit verilen bir kök düzenidir. Afrika dere biyotopları ve akıntı seven küçük balıklarla kurulan “dere akvaryumları” ona çok yakışır. Yumuşak suyu seven tetralar, rasboralar ve cüce cikletlerle sorunsuz yaşar. Diskus akvaryumunun yumuşak suyuna da uyar; ancak diskusun sıcak suyu bitkinin sınırına yakındır.
Karides akvaryumunda biyofilm tutan yaprakları otlanır ve bitki gübresiz bir düzende de yavaşça yaşar. Malavi ve Tanganyika cikletlerinin sert ve bazik suyu ise ona uygun değildir. Japon balığı akvaryumunun serin suyu da bu bitki için soğuktur. Beta balığı durgun suyu sever; bitkinin istediği akıntı betayı yorar. Bitki 15–40 cm’lik boyuyla küçük akvaryumlara da sığmaz.
| Balık / canlı | Durum | Not |
|---|---|---|
| Tetra, rasbora ve danio sürüleri | Uyumlu | Bitkiye dokunmazlar; akıntılı düzende birlikte iyi görünürler. |
| Kongo tetra ve öteki Afrika tetraları | Uyumlu | Aynı bölgenin balıklarıdır; yumuşak ve akıntılı suyu paylaşırlar. |
| Cüce cikletler ve diskus | Uyumlu | Yumuşak suyu paylaşırlar. Diskus akvaryumunda sıcaklığı 28 °C’nin altında tutun. |
| Cüce karidesler | Uyumlu | Yaprakta biyofilm otlarlar. Yeni bitkiyi ilaç kalıntısına karşı birkaç gün ayrı suda bekletin. |
| Ancistrus ve öteki vantuzlu balıklar | Dikkat | İnce yaprağı aç kaldıklarında kazıyabilirler; ek yem verin. |
| Gümüş dolar gibi otçul balıklar | Dikkat | Taze ve ince yaprakları koparabilirler. |
| Malavi ve Tanganyika cikletleri | Uyumsuz | Sert ve bazik su yaprakları karartır. |
| Japon balığı | Uyumsuz | Isıtıcısız akvaryumun serin suyu bitki için soğuktur. |
| Beta balığı | Dikkat | Beta durgun suyu sever, bitki ise akıntı ister; küçük beta akvaryumuna da sığmaz. |
| İri kerevitler | Uyumsuz | Kırılgan yaprakları kıskaçlarıyla keser. |
Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme
Türkiye’de akvaryumcularda ara sıra bulunur. Çoğunlukla saksıda, su üstünde yetiştirilmiş olarak gelir. Bitkiyi alırken rizomuna bakın. Sağlıklı rizom sert, kalın ve koyu renklidir. Yumuşak, kırık ya da kötü kokan rizomlu bitkiyi almayın. Su üstü yapraklarındaki birkaç siyah lekeyi sorun saymayın; asıl önemli olan rizomun ucunda yeni bir yaprak tomurcuğunun bulunmasıdır. Çok yapraklı büyük bir bitki, küçük bir parçaya göre alışma dönemini daha rahat atlatır.
“Bolbitis” etiketiyle satılan her bitki bu tür değildir. Asya kökenli küçük yapraklı bolbitisler de raflarda aynı adla durur. Etikette yalnızca “Bolbitis” yazıyorsa bitkinin boyuna ve yaprak biçimine bakın; aradaki farklar aşağıdaki bölümdedir.
Saksılı bitki salyangoz yumurtası ve küçük omurgasızlar taşıyabilir. Akvaryuma koymadan önce onu akan suyun altında yıkayın. İthal bitkilerde böcek ilacı kalıntısı da bulunabilir ve bu kalıntı karidesleri öldürür. Karides akvaryumuna girecek bitkiyi birkaç gün ayrı bir kapta, suyunu her gün değiştirerek bekletin.
İlk aylarda görünür bir büyüme beklemeyin. Bitki önce kök salar, bu sırada su üstü yapraklarını karartıp bırakabilir. Rizomun ucundan çıkan ilk ince ve saydam su altı yaprağı, bitkinin akvaryuma alıştığını gösterir.
Benzer Bitkiler ve Karıştırılma Riski
En sık karşılaştırıldığı bitki Java eğreltisidir. İkisi de rizomludur ve aynı biçimde taşa bağlanır, ama yaprakları kolayca ayrılır. Java eğreltisinin yaprağı bölünmemiş, mızrak biçimli, kalın ve derimsidir. Bolbitis heudelotii’nin yaprağı ise ince, saydam ve tüy gibi parçalıdır. Bakımları da farklıdır. Java eğreltisi az ışıkla, karbondioksitsiz ve sert suda rahatça yaşar, yapraklarında da kolayca yavru verir. Bolbitis heudelotii yumuşak su, akıntı ve karbondioksit ister ve neredeyse yalnızca rizom bölünerek çoğalır.
Asıl karışıklık Asya kökenli Bolbitis heteroclita ile yaşanır. Bu tür Türkiye’de “Bolbitis asiatica” adıyla da satılır. Türün tipik formunun yaprakları iri ve mızrak biçimlidir; dipte bir iki çift geniş yaprakçık taşır ve uzun yaprak ucunda yavru bitkiler çıkarır. Bu form çoğunlukla nemli toprakta, su üstünde yetişen bir bitkidir ve sürekli su altında uzun süre başarılı olmaz; paludaryum ya da teraryum için daha uygundur. Aynı türün cüce formları ise başka bir hikâyedir. ‘Difformis’ (“baby leaf”, “mini bolbitis”) ve ‘Cuspidata’ formları su altında iyi yaşar; 4–10 cm boyda kalan, tırtıklı küçük yapraklı bitkilerdir. ‘Difformis’ formu bazı satıcılarda yanlışlıkla “Bolbitis heudelotii var. difformis” adıyla satılır. Bu bitki Afrika eğreltisinin bir formu değildir; çok daha küçüktür ve ön ya da orta alana uyar.
Sıkça Sorulan Sorular
Bolbitis CO2 ister mi?
Bolbitis heudelotii karbondioksitsiz akvaryumda yaşar, ama çok yavaş büyür ve birkaç ayda bir yaprak verir. Karbondioksit verildiğinde yeni yapraklar daha sık ve daha dolgun çıkar. Şart değildir, ama bu bitkide farkı belirgindir.
Bolbitis kuma dikilir mi?
Bolbitis heudelotii’nin rizomu kuma gömülmez, gömülürse çürür. Bitki bir taşa ya da köke misinayla veya yapıştırıcıyla bağlanır. Tabanda durması isteniyorsa yalnızca kökleri kuma sokulur ya da bitki küçük bir taşa bağlanıp kumun üstüne konur.
Bolbitis neden büyümüyor?
Yeni alınan bitkinin haftalarca, hatta iki üç ay büyümemesi olağandır; bitki bu sürede su altına alışır. Uzun süre hiç yaprak çıkmıyorsa durgun su, sert ve bazik su, karbondioksit eksikliği ya da gömülmüş rizom akla gelir.
Bolbitis yaprakları neden kararır?
Seradan gelen su üstü yapraklarındaki kararma olağandır ve bu yapraklar zamanla dökülür. Yeni yapraklar da kararıyorsa nedeni çoğunlukla sert ve bazik su, durgun su, ani su değişimleri ya da karbondioksitsiz güçlü ışıktır. Bitkiyi akıntıya taşıyın ve suyu yumuşatın.
Bolbitis mi Java eğreltisi mi daha kolay?
Java eğreltisi çok daha kolaydır. Az ışıkta, karbondioksitsiz ve sert suda da büyür. Bolbitis heudelotii ise yumuşak su, akıntı ve tercihen karbondioksit ister ve yeni akvaryuma alışması aylar sürebilir.
Bolbitis filtre çıkışına konur mu?
Evet, Bolbitis heudelotii için en iyi yer filtre çıkışının önündeki bir taş ya da köktür. Doğada hızlı akan derelerde yaşar ve akıntı yapraklarını temiz tutar. Bitkiyi akıntıya sağlam bağlayın, çünkü yaprakları kırılgandır.
Kaynakça
- Hennipman, E. (1977). A monograph of the fern genus Bolbitis (Lomariopsidaceae). Leiden Botanical Series, 2, 1–329.
- Kuetegue, F., Sonké, B. & Ameka, G. K. (2019). A checklist of rheophytes of Cameroon. PhytoKeys, 121, 81–131.
- Ghogue, J.-P. (2020). Bolbitis heudelotii. The IUCN Red List of Threatened Species 2020: e.T136662206A136662215.
- POWO (2026). Bolbitis heudelotii (Bory ex Fée) Alston. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew. powo.science.kew.org.
- GBIF Secretariat (2026). Bolbitis heudelotii (Bory ex Fée) Alston. GBIF Backbone Taxonomy. www.gbif.org.
- Tropica Aquarium Plants (2026). Bolbitis heudelotii (006), bitki veri sayfası. tropica.com.
- Flowgrow (2026). Bolbitis heudelotii; Bolbitis heteroclita. Aquatic Plant Database. www.flowgrow.de.
- Aquasabi (2026). Bolbitis heudelotii, bitki veri sayfası. aquasabi.de.
💬 Yorum Yaz