Spirodela Polyrhiza
Bir bakışta
Hangi ihtiyaca uyar
Köken ve doğal yaşam alanı
Kutup bölgeleri ve çöller dışında bütün kıtalarda doğal olarak yetişir; Türkiye'de de yerlidir ve Orta Anadolu sazlıklarında kayıtlıdır. Doğal yayılışı 30'dan fazla ülkeyi kapsadığı için haritada gözlem noktalarıyla gösterilmiştir.
Gölet, sazlık, hendek ve ağır akan dere gibi sığ, durgun ve besince zengin suların yüzeyinde yüzer. Kışı dibe çöken küçük tomurcuklarla geçirir.
Haritadaki noktalar GBIF'teki 140.098 koordinatlı kaydının ülkelere dengeli dağıtılmış bir özetidir. Havuzlardan ve akvaryumlardan doğaya karışmış popülasyonların kayıtları da görünebilir.
Bakım notları ve ilgili bitkiler
Kart verisi: Kew Plants of the World Online · GBIF · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth.
Spirodela polyrhiza, su mercimeklerinin en irisidir ve bakımı en kolay yüzen bitkilerden biridir. Dikilmez, bağlanmaz; suyun yüzeyine bırakılır ve orada serbestçe yüzer. Karbondioksit (CO2) sistemi istemez, çünkü yaprakçığının üst yüzü havaya değer. Standart akvaryum lambasının altında çoğalır, ama bütünüyle karanlık bir köşede seyrelir. Asıl ihtiyacı sudaki besindir. Balığı bol ve düzenli beslenen akvaryumda hızla çoğalır, gübresiz ve balığı az akvaryumda ise küçülüp kaybolabilir.
Sıradan su mercimeğinden farkı ilk bakışta anlaşılır. Yaprakçıkları neredeyse santim boyundadır, alt yüzleri kızıl-mordur ve her yaprakçığın altından tek kök yerine bir demet kök sarkar. Bu iri boy akvaryumcunun işine yarar. Fazlası kepçeyle kolayca toplanır, filtreye daha az kaçar ve yüzey kontrolden çıkmaz. Sarkan kök demetleri de yavru balıklara ve karideslere saklanma yeri olur.
Türkiye’de akvaryumcularda ve internet satıcılarında bilimsel adıyla, çoğu zaman da “Spirodela polyrrhiza” yazımıyla satılır. Bu çift r’li yazım ticarette yerleşmiştir; bilimsel adın bugün kabul edilen yazımı tek r’lidir. “Büyük su mercimeği” diye çevrilse de bu ad satıcılarda geçmez. Bitki Türkiye’nin yerli florasında da vardır. Orta Anadolu’daki sazlıklarda, göl kenarlarında ve durgun derelerde sıradan su mercimeğiyle birlikte yüzer. Carl Linnaeus onu 1753’te Lemna polyrhiza adıyla tanımladı; bugünkü cins adını 1839’da Matthias Schleiden verdi. “Polyrhiza” adı “çok köklü” demektir.

Nasıl Tanınır
Spirodela polyrhiza’nın gövdesi yapraktan ayrılmaz; su mercimeklerinde olduğu gibi tek parça, yassı ve yuvarlak bir yaprakçıktır. Yaprakçık 5–10 mm uzunluğundadır, yuvarlağa yakın ya da hafif oval biçimlidir. Üst yüzü parlak açık ya da orta yeşildir; güçlü ışıkta kenarları kızarır. Alt yüzü koyu kırmızı ile mor arasında bir renktedir ve bu renk bitkiyi akrabalarından ayıran en kolay işarettir. Bir yaprakçığı ters çevirip bakmanız yeterlidir.
Köklerin sayısı ikinci işarettir. Her yaprakçığın alt yüzünden yedi ile yirmi arasında ince, kızılımsı kök demet hâlinde sarkar. Akvaryumda bu kökler birkaç santimetre uzar. Yaprakçıklar çoğu zaman iki üç tanesi birbirine bağlı küçük gruplar hâlinde yüzer. Yeni yaprakçık, ana yaprakçığın yanındaki ceplerden çıkar ve bir süre sonra kopup ayrılır.
Bitki doğada çok seyrek çiçek açar ve çiçeği gözle neredeyse görülmez. Akvaryumda çiçeklenmesi beklenmez. Doku kültürü kabıyla gelen bitkinin yaprakçıkları ilk günlerde soluk ve küçük olabilir. Yüzeye yerleştikten birkaç hafta sonra asıl boyuna ve rengine kavuşur.
Doğada Nerede Yetişir
Spirodela polyrhiza, kutup bölgeleri ve çöller dışında hemen her iklimde yetişir. Avrupa’dan Doğu Asya’ya, Afrika’dan Avustralya’ya ve iki Amerika’ya kadar bütün kıtalarda doğal olarak bulunur. Doğal yayılışı çok geniş olduğu için karttaki harita ülkeleri değil gözlem noktalarını gösterir. Türkiye’de Kayseri’deki Sultan Sazlığı ile Hürmetçi Sazlığı’nda ve Bolu ile Ankara çevresindeki göletlerde kayıtlıdır.
Yetiştiği yer gölet, sazlık, hendek ve ağır akan dere gibi sığ, durgun ve besince zengin sulardır. Sıcak suyu sever; büyümesi için en uygun sıcaklık 28–30 °C civarındadır. Yaprakçıkları dona dayanmaz. Bitki kışı yaprakçık olarak değil, sonbaharda oluşturduğu küçük kış tomurcuklarıyla geçirir. Bu tomurcuklar dibe çöker ve ilkbaharda su ısınınca yüzeye çıkıp yeniden çoğalır. Akvaryumdaki bakımının bütün mantığı buradan gelir: bitki sakin, ılık ve besinli bir yüzey ister.
Uluslararası koruma listesinde “Asgari Endişe” sınıfındadır. Dünya genelinde yaygındır ve tehlike altında değildir; yine de İsviçre gibi sulak alanları azalmış bazı ülkelerde bölgesel olarak gerilemektedir.
Akvaryumdaki Yeri ve Dikimi
Bitkinin yeri suyun yüzeyidir. Dikilmez, taşa bağlanmaz, tabana da bırakılmaz. Akvaryumun yüzeyi sakin olmalıdır, çünkü güçlü akıntı yaprakçıkları suyun içine çeker ve köşelere yığar. Filtre çıkışını yüzeye değil camın boyunca aşağı yönlendirin.
- Porsiyonu ya da doku kültürü kabını beyaz bir kaba boşaltın.
- Doku kültürü kabından gelen bitkiyi jelinden kurtarın ve çay süzgecinde akan suyla yavaşça durulayın.
- Porsiyonla gelen bitkiyi tek tek gözden geçirin. Salyangozu, başka yüzen bitkileri ve çürümüş yaprakçıkları ayıklayın.
- Yaprakçıkları akvaryumun sakin bir köşesine, üst yüzleri yukarı bakacak biçimde bırakın. Ters dönen yaprakçık kısa sürede kendiliğinden düzelir.
- Bitkiyi yüzeyin belli bir bölümünde tutmak istiyorsanız yüzer bir halka ya da ince bir hortumdan yapılmış çember kullanın.
En sık yapılan hata, bitkiyi kapağın hemen altına sıkıştırmaktır. Kapağın üstünde biriken damlalar yaprakçıkları ıslatır. Bu iri tür buğuya akrabalarından daha iyi dayanır, ama sürekli ıslanan yaprakçıklarda yer yer kayıp görülür. Yüzey ile kapak arasında birkaç santimetre boşluk bırakın.
Işık, Karbondioksit ve Gübre
Spirodela polyrhiza orta ışıkta en iyi görünür. Standart bir akvaryum lambasının günde 8 saatlik ışığı ona yeter. Işık azaldığında bitki yaprakçıklarını büyüterek gölgeye uyum sağlar, ama çoğalması yavaşlar. Güçlü ışıkta ise yaprakçıkların kenarları kızarır ve renk koyulaşır.
Karbondioksit sistemi gerekmez. Bitki karbondioksiti yaprakçığının havaya bakan üst yüzünden alır; suya verilen karbondioksitten yararlanmaz. Bu yüzden CO2’li akvaryumda da CO2’siz akvaryumda da aynı hızda büyür.
Bu bitkinin bakımında asıl belirleyici besindir. Besinini kökleriyle doğrudan sudan alır ve nitrat, fosfat ile potasyum bol olduğunda en hızlı çoğalır. Balığı bol akvaryumda gübre çoğu zaman gerekmez. Yaprakçıklar küçülür, sararır ya da kökler çok uzarsa suda besin azalmıştır. Bu durumda haftada bir yarım doz demirli sıvı gübre verin. Kök tableti ve besinli taban bu bitkiye hiçbir şey kazandırmaz.
Su Değerleri
Su değerleri konusunda seçici değildir. Yumuşak sudan sert suya kadar yaşar, hafif asidik ve bazik suya da uyum sağlar. Doğada pH’ın 9’u aştığı göletlerde bile bulunur. Sıcak suyu sever ve ısıtılan tropik akvaryumun ılık suyunda en hızlı çoğalır. Su serinledikçe çoğalması yavaşlar, soğuk suda ise tamamen durur.
Budama ve Bakım
Bu bitkinin budaması, fazlasının yüzeyden toplanmasıdır. Haftada bir, su değişimi sırasında yaprakçıkların bir bölümünü kepçeyle alın. Yaprakçıklar iri olduğu için kepçeye kolayca girer; küçük su mercimeklerinde olduğu gibi her köşede tek tek kovalamanız gerekmez. Yüzeyin en az yarısını açık bırakın. Böylece alttaki bitkiler ışık alır ve su yüzeyi havayla temas eder.
Toplanan bitkiyi kompost yığınına atabilir ya da kurutup çöpe dökebilirsiniz. Japon balığı ve otçul ciklet besliyorsanız onlara taze yem olarak verin. Fazla bitkiyi dereye, göle ya da kanalizasyona dökmeyin. Türkiye’de yerli bir tür olsa da akvaryumdan gelen bitkinin arasında salyangoz ve yabancı su mercimeği türleri bulunabilir.
Kök demetleri zamanla çok uzarsa yaprakçıkları kesmeyin. Uzayan kök besin aradığını gösterir. Gübreyi ayarladığınızda yeni yaprakçıkların kökleri kısa kalır.
Çoğaltma
Spirodela polyrhiza kendiliğinden çoğalır. Her yaprakçık yan ceplerinden yeni yaprakçıklar verir; yeni yaprakçık birkaç gün içinde büyüyüp kopar ve kendi başına yüzer. Uygun koşulda bir yaprakçık grubu birkaç gün içinde iki katına çıkar. Akvaryumda çoğaltmak için yapmanız gereken tek şey bitkiyi yemekten koruyup suyun besinini yeterli tutmaktır.
Bitkiyi japon balıklarına ya da cikletlere yem olarak üretmek istiyorsanız ayrı bir kap kullanın. Geniş ve sığ bir kova, saksı altlığı ya da plastik kutu bu iş için yeterlidir. Kabı aydınlık bir pencere önüne koyun, suya biraz akvaryum suyu ve az miktarda sıvı gübre ekleyin. Haftada bir yarısını toplayıp balıklara verin.
Sık Görülen Sorunlar
Yaprakçıklar küçülüyor ve sararıyor
Yaprakçıklar küçülüp soluk sarıya dönüyorsa sudaki besin bitmiştir. Bu durum en çok balığı az, bitkisi çok ve gübresiz akvaryumlarda görülür. Haftada bir yarım doz demirli sıvı gübre verin ve yüzeydeki bitkinin bir bölümünü toplayın ki kalanlara yetecek besin olsun.
Bitki birden kayboldu, dipte küçük taneler var
Spirodela polyrhiza besin, özellikle fosfat azalınca kış tomurcuğu oluşturur. Bu tomurcuklar 2–3 mm boyunda, koyu zeytin yeşili ve böbrek biçimli tanelerdir. Ana yaprakçıktan kopup dibe çökerler. Isıtıcısız bir kapta ya da soğuyan bir odada da aynı şey olur. Doğada bu tomurcukların uykudan uyanması için haftalarca soğuk su gerekir; bu yüzden ısıtılan akvaryumda dibe çöken tomurcuğun yeniden yüzeye çıkmasına güvenmeyin. Bitki azalmaya başladığında gübreyi artırın ve kalan yaprakçıkları koruyun.
Bitki yeniyor ya da filtreye kaçıyor
Yüzeydeki bitki birkaç gün içinde azalıyorsa önce balıklara bakın. Japon balıkları, otçul cikletler ve iri guramiler su mercimeklerini yer. Güçlü filtre çıkışı da yaprakçıkları suyun içine çeker ve filtre süngerine taşır. Bu iki sorunun çözümü bitkiyi halkayla sakin bir köşede tutmaktır.
Yüzey tamamen kapandı
Besinli bir akvaryumda bitki birkaç hafta içinde bütün yüzeyi kaplayabilir. Alttaki bitkiler ışıksız kalır ve yüzeyle su arasındaki hava teması azalır. Toplamayı aksatmayın; yüzeyin en az yarısını her zaman açık tutun.
Hangi Akvaryuma Uyar
Spirodela polyrhiza en çok sakin yüzeyli, ılık ve balığı bol akvaryumlara uyar. Lepistes, moli ve plati gibi canlı doğuranların akvaryumu buna iyi bir örnektir. Bu akvaryumlarda su çoğu zaman besinlidir ve yavrular sarkan kök demetlerinin arasında saklanır. Yavru büyütme akvaryumunda ve küçük akvaryumlarda da işe yarar.
Gübre verilmeyen ve balığı az karides akvaryumunda bitki çoğu zaman besin bulamaz ve zamanla küçülür. Karidesler bitkiye dokunmaz ve kökleri otlar; ama bu akvaryumda bitkinin yaşaması için suya ara sıra sıvı gübre verilmesi gerekir. Diskus akvaryumunda sıcaklık bitkiye uyar, ancak yüzeyi kaplayan küçük yüzen bitkiler bu akvaryumda ışığı keser ve yüzeyde biriken yemle birlikte bakımı zorlaştırır.
| Balık / canlı | Durum | Not |
|---|---|---|
| Lepistes ve öteki canlı doğuranlar | Uyumlu | Yavrular kök demetlerinin arasında saklanır; balığı bol akvaryumda bitki besin bulur. |
| Tetra, rasbora ve öteki topluluk balıkları | Uyumlu | Bitkiye dokunmazlar ve gölgeli yüzeyin altında daha sakin dururlar. |
| Beta balığı | Uyumlu | Sakin yüzeyi sever ve yüzen bitkinin arasına köpük yuva kurar. Yüzeyin bir kısmı hava alması için açık kalmalıdır. |
| Cüce karidesler | Dikkat | Kökleri otlarlar ve bitkiye zarar vermezler; ancak gübresiz karides akvaryumunda bitki besinsiz kalıp küçülür. |
| Japon balığı | Uyumsuz | Yaprakçıkları yer. Bitki ayrı kapta üretilip yem olarak verilir. |
| Otçul cikletler ve iri guramiler | Uyumsuz | Yüzeydeki yaprakçıkları yerler ve örtüyü kısa sürede bitirirler. |
| Saplı ve rozet bitkiler | Dikkat | Kalın örtünün altında ışıksız kalırlar. Bitkiyi halkayla sınırlı bir alanda tutun. |
Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme
Türkiye’de akvaryumcularda zaman zaman bulunur. En sık doku kültürü kabıyla satılır; bazı satıcılar bitkiyi yüzey ölçüsüyle belirlenen porsiyonlarla da gönderir. Doku kültürü kabındaki bitki salyangozsuz ve yosunsuzdur. Bu yüzden özellikle karides akvaryumu için doku kültürünü tercih edin.
Porsiyonla gelen bitkide yaprakçıkların üst yüzü yeşil ve düz, alt yüzü kırmızı-mor olmalıdır. Sararmış, kahverengileşmiş ya da yumuşamış yaprakçıklar çoğunluktaysa bitki yolda bozulmuştur. Porsiyonun içinde sıradan su mercimeği, wolffia ya da salyangoz bulunabilir. Bitkiyi akvaryuma koymadan önce beyaz bir kapta ayıklayın ve durulayın.
Bitki ilk hafta yerine alışır ve az çoğalır. İkinci haftadan itibaren yüzeyde ne kadar yer kapladığına bakın ve toplama düzenini buna göre kurun. Bitki az sayıda yaprakçıkla bile kısa sürede çoğalacağı için fazlasını almaya gerek yoktur.
Benzer Bitkiler ve Karıştırılma Riski
Spirodela polyrhiza en çok öteki su mercimekleriyle karışır. Ayırmak için yaprakçığı ters çevirip köklerini saymak yeterlidir.
Su mercimeği olarak bilinen Lemna minor‘un yaprakçığı daha küçüktür, alt yüzü yeşildir ve altından tek bir kök sarkar. Landoltia punctata boy olarak bu iki türün arasındadır. Yaprakçığı daha uzunca ve asimetriktir, alt yüzü kızılımsıdır ve altından iki ile yedi arasında kök çıkar. Bu tür eskiden Spirodela punctata adıyla bilinirdi ve akvaryumlara sık karışır. Bitki Karantinası Yönetmeliği, Spirodela punctata‘yı ülkeye girişi yasak olan karantinaya tabi zararlı organizmalar arasında sayar; yani bitki yurt dışından getirilemez. Bu yönetmelik ülke içindeki satış ve bulundurma hakkında hüküm içermez. Orta ve Güney Amerika’da yetişen Spirodela intermedia ise neredeyse aynı görünür, ama kış tomurcuğu oluşturmaz ve Türkiye’de satılmaz.
Gençken küçük kalan Limnobium laevigatum da uzaktan iri bir su mercimeğine benzer. Onun yaprakları saplıdır, alt yüzlerinde süngerimsi bir doku vardır ve bitki zamanla yan sürgünle yayılır. Salvinia ise yaprakları tüylü ve bir sap boyunca dizili bir su eğreltisidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Spirodela polyrhiza ile su mercimeği arasındaki fark nedir?
Spirodela polyrhiza su mercimeklerinin en irisidir; yaprakçığı neredeyse bir santimetredir. Alt yüzü kırmızı-mordur ve her yaprakçığın altından bir demet kök sarkar. Sıradan su mercimeğinin yaprakçığı daha küçüktür, alt yüzü yeşildir ve tek kökü vardır.
Spirodela polyrhiza CO2 ister mi?
Spirodela polyrhiza karbondioksit sistemi istemez. Yaprakçığının üst yüzü havaya değdiği için karbondioksiti havadan alır. Büyümesini belirleyen şey sudaki besindir.
Spirodela polyrhiza neden kayboluyor?
En sık neden, sudaki besinin azalmasıdır. Besin bitince bitki küçülür ve dibe çöken küçük kış tomurcukları oluşturur. Onu yiyen balıklar ve yüzeyi çalkalayan filtre de bitkiyi tüketir. Haftada bir yarım doz sıvı gübre ve sakin bir yüzey bu sorunu çoğu zaman çözer.
Spirodela polyrhiza akvaryumu kaplar mı?
Besinli bir akvaryumda birkaç hafta içinde bütün yüzeyi kaplayabilir. Yaprakçıkları iri olduğu için fazlası kepçeyle kolayca toplanır ve küçük su mercimeklerinden çok daha kolay kontrol edilir. Haftada bir toplayıp yüzeyin yarısını açık tutun.
Spirodela polyrhiza ısıtıcısız akvaryumda yaşar mı?
Isıtıcısız akvaryumda yazın iyi büyür, ama su soğudukça çoğalması durur ve bitki dibe çöken kış tomurcuklarına dönüşür. Bahçe havuzunda kışı bu tomurcuklarla geçirir ve ilkbaharda yeniden çıkar. Kış boyunca yüzeyde yeşil kalmasını istiyorsanız ısıtılan bir akvaryumda tutun.
Spirodela polyrhiza yavru balıklar için uygun mu?
Spirodela polyrhiza yavru balıklar için çok uygundur. Her yaprakçığın altından sarkan kök demetleri yavrulara saklanma yeri olur ve köklerin arasında mikro yem birikir. Yavru akvaryumunda yüzeyin bir kısmını açık bırakmayı unutmayın.
Kaynakça
- Wang, W., Haberer, G., Gundlach, H., Gläßer, C., Nussbaumer, T., Luo, M. C., Lomsadze, A., Borodovsky, M. ve diğerleri (2014). The Spirodela polyrhiza genome reveals insights into its neotenous reduction, fast growth and aquatic lifestyle. Nature Communications, 5, 3311.
- Ziegler, P. (2024). The developmental cycle of Spirodela polyrhiza turions: a model for turion-based duckweed overwintering? Plants, 13(21), 2993.
- Ziegler, P., Appenroth, K.-J. & Sree, K. S. (2023). Survival strategies of duckweeds, the world’s smallest angiosperms. Plants, 12(11), 2215.
- Ziegler, P., Adelmann, K., Zimmer, S., Schmidt, C. & Appenroth, K.-J. (2015). Relative in vitro growth rates of duckweeds (Lemnaceae) – the most rapidly growing higher plants. Plant Biology, 17(Suppl. 1), 33–41.
- Coşkun, Ö. F., Aydın, D., Akıska, S., Özel, H. B. & Varol, T. (2018). Türkiye’de yayılış gösteren sumercimeğigil üyelerinin belirlenmesi. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 20(1), 145–151.
- IUCN. Spirodela polyrhiza. The IUCN Red List of Threatened Species: e.T164229A120208445.
- POWO (2026). Spirodela polyrhiza (L.) Schleid. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew. powo.science.kew.org.
- GBIF Secretariat (2026). Spirodela polyrhiza (L.) Schleid. GBIF Backbone Taxonomy. gbif.org/species/4097481.
- Flowgrow Aquatic Plant Database. Spirodela polyrhiza. flowgrow.de.
- Tropica Aquarium Plants. Spirodela polyrrhiza (131 TC). tropica.com.
- Aquasabi. Spirodela polyrhiza – bitki veri sayfası. aquasabi.de.
💬 Yorum Yaz