🐠 Türkiye'nin en kapsamlı akvaryum ansiklopedisi
Ana Sayfa › Ansiklopedi › Akvaryum Balık Türleri › Egzotik ve Nadir Türler › Afrika Kelebek Balığı
Egzotik ve Nadir Türler

Afrika Kelebek Balığı

📅 20 Kas 2026
Afrika Kelebek Balığı (Pantodon buchholzi)
Fotoğraf: John P Friel · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Bilimsel ad Pantodon buchholzi Peters, 1876
Takım Osteoglossiformes Familya Pantodontidae Cins Pantodon IUCN LC · Asgari endişe
Türkiye'de Afrika Kelebek Balığı · Kelebek Balığı · Pantodon İngilizce African butterflyfish · Freshwater butterflyfish

Bir bakışta

Boy11 cm (en fazla 12 cm)
Minimum akvaryum100 L / 90 cm uzunluk
GrupTek birey (tek)
Sıcaklık24–28 °C
pH6–7,5
Sertlik3–12 °dGH
ZorlukOrta · orta
MizaçYarı agresif
Katmanüst · alacakaranlık
BeslenmeEtçil
ÜremeSerbest yumurta · zor
AkvaryumculardaAra sıra bulunur · 5–8 cm
KapakŞart
BitkilerZarar vermez

Köken ve dağılım

Doğal yayılış (havza) Doğal olarak bulunduğu ülke Sonradan yayıldığı ülke Nehir Gözlem kaydı (GBIF)
Köken
Afrika
Doğal olarak yaşadığı ülkeler
BeninGabonKamerunKongo CumhuriyetiKongo Demokratik CumhuriyetiNijeryaOrta Afrika CumhuriyetiÇad
Havzalar
CongoNigerChadBenueCrossOuéméPampanaOgunOgoweAruwimiItimbiriLualabaLukenieLéfini-LikoualaMiddle CongoRukiSanghaUéléWagenia FallsUbanguiOsseRio del ReyWouriOgooue
Nehirler
NigerOuéméOgoouéCongo
Göller
TumbaPool Malebo

Batı ve Orta Afrika: aşağı Nijer, Çad Gölü havzası, Kamerun, Ogooué ve Kongo havzaları ile kıyı nehirleri; batı sınırı Benin'de Ouémé Nehri. Ticari balıkların çoğu Nijerya'dan.

Haritadaki noktalar GBIF'teki 376 koordinatlı kaydın özetidir; ülke ve havza bilgisi FishBase'ten derlenmiştir. Akvaryumdan kaçan/salınan bireylerin kayıtları da görünebilir.

Doğal yaşam alanı

Doğada sıcaklık23–30 °C
Doğada pH6–7,5

Durgun ya da çok yavaş akan, bol bitkili sular: bataklıklar, dereler ve nehir kollarının durgun kıyıları; kıyıdan suya sarkan bitkiler, oksijeni sık düşen su.

Bakım notları ve ilgili türler

Kart verisi: FishBase · GBIF · IUCN Kırmızı Liste · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth; havzalar World Bank (CC BY 4.0).

Afrika kelebek balığı, akvaryumun yalnızca en üst birkaç santimini kullanan bir yüzey avcısıdır. Yukarıdan bakınca iri, kanat gibi açılan göğüs yüzgeçleri onu suyun üstünde duran bir kelebeğe ya da kuru bir yaprağa benzetir. Ağzı yukarı dönüktür, gözleri suyun üstünü görecek biçimde yerleşmiştir; gününün çoğunu yüzey bitkilerinin arasında kıpırdamadan, suya düşecek bir böceği bekleyerek geçirir. Akvaryumda 10–12 cm olur.

Türkiye’de “Afrika kelebek balığı” adıyla bilinir; kısaca “kelebek balığı” da denir, ama bu ad denizdeki mercan kelebek balıklarıyla karışır, o yüzden “Afrika” sözcüğünü atmamak gerekir. Hobide bazen cins adıyla “Pantodon” diye de anılır. Her akvaryumcuda bulunan bir balık değildir; Afrika ithalatı yapan akvaryumcularda zaman zaman görülür. Gelen balıkların hemen hepsi doğadan, çoğu Nijerya’dan toplanır.

Türü 1876’da Wilhelm Peters tanımladı. Kendi ailesinin ve cinsinin tek üyesidir. Arowana, fil burunlu balık ve bıçak balıklarıyla aynı eski takımdan, kemik dilli balıklardandır; yani denizdeki adaşlarıyla hiçbir akrabalığı yoktur. Yüzme kesesi akciğer gibi çalışır ve balık yüzeyden hava alarak oksijeni çok düşük sularda da yaşayabilir.

Afrika Kelebek Balığı – Yüzeyde göğüs yüzgeçlerini kanat gibi açmış Afrika kelebek balıkları
Yüzeyde göğüs yüzgeçlerini kanat gibi açmış Afrika kelebek balıkları — Fotoğraf: Vassil · CC0 · Wikimedia Commons

Nasıl Tanınır

Sırt neredeyse dümdüzdür ve suyun yüzeyine paralel durur; gövde baştan kuyruğa doğru incelir. En dikkat çekici parçası göğüs yüzgeçleridir: geniş, yelpaze gibi açılır ve balık yüzeyde dururken yanlara doğru gerilir. Karın yüzgeçlerinin birkaç ışını uzun, ip gibi sarkan uzantılar hâlindedir. Sırt yüzgeci küçüktür ve gövdenin arkasındadır, anal yüzgeç geniştir.

Rengi zeytin yeşili, kahverengi ve gri arasında değişir; gövde ve yüzgeçlerde koyu lekeler ve benekler vardır, karın daha açıktır. Bu desen balığı yukarıdan bakan bir kuşa karşı suda yüzen bir yaprak gibi gösterir. Ağız büyüktür ve yukarı bakar; balığın ağzı göründüğünden epey geniştir.

Erkekle dişiyi anal yüzgeçten ayırırsınız. Erkeğin anal yüzgecinin arka kenarı dışa doğru kavislidir ve ortadaki ışınları uzayarak boru gibi bir yapı oluşturur; dişide bu kenar düzdür. Erkek genellikle biraz daha ince, dişi biraz daha iri ve dolgundur.

Doğada Nerede Yaşar

Batı ve Orta Afrika’da yaşar: Nijer’in aşağı havzası, Çad Gölü havzası, Kamerun, Ogooué ve Kongo havzaları ile çevredeki kıyı nehirleri. Batıda Benin’deki Ouémé Nehri’ne kadar uzanır. Yaşadığı yer durgun ya da çok yavaş akan, bol bitkili sulardır: bataklıklar, dereler, nehir kollarının durgun kıyıları. Kıyıdan suya sarkan bitkiler, suya düşen böceklerin kaynağıdır ve balığın asıl av yeridir.

Bu sularda oksijen sık sık düşer; balığın havadan soluyabilmesi buna uyumdur. Geniş dağılımı ve belirgin bir tehdidi olmadığı için IUCN listesinde “Düşük Endişe” sınıfındadır.

Bu balıkla ilgili şaşırtıcı bir bulgu daha var. Nijer ve Kongo havzalarından alınan balıkların genetik incelemesi, iki grubun 50 milyon yıldan uzun bir süredir ayrı geliştiğini gösterdi. Buna rağmen iki gruptaki balıklar dışarıdan neredeyse aynıdır. Bu yüzden bugün tek tür sayılan Afrika kelebek balığının aslında birbirine tıpatıp benzeyen iki ayrı tür olması mümkündür; bu konu henüz kesinleşmedi.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Bu balık için derinlik değil yüzey alanı önemlidir. Tek bir birey ya da küçük bir grup için en az 90 cm uzunluk ve yaklaşık 100 litre yeterlidir; akvaryum ne kadar genişse o kadar iyidir. Derin ve dar akvaryumlar boşa gider, balık zaten dibe inmez.

Kapak şarttır ve sıkı oturmalıdır. Afrika kelebek balığı ürktüğünde ya da yüzeyin hemen üstündeki bir böceği kovalarken güçlü bir sıçrama yapar; kablo deliklerini ve kapak boşluklarını kapatın. Kapakla su yüzeyi arasında birkaç santimlik bir hava boşluğu bırakın, balık yüzeyden hava alır.

Yüzeyin bir kısmını yüzen bitkilerle örtün. Salvinia, Limnobium ve Pistia gibi bitkiler ya da Ceratopteris’in yüzen formu balığa saklanma yeri ve gölge verir; balık bu bitkilerin altında daha sakin durur ve rengini daha iyi gösterir. Yüzeyin tamamını kapatmayın, yem verecek açık alan kalsın. Akıntı neredeyse hiç olmamalı; filtre çıkışını yüzeyi dalgalandırmayacak biçimde yönlendirin. Işık loş olsun, koyu taban balığı sakinleştirir.

Su Değerleri

Yumuşak ile orta sert arası, hafif asidikten nötre su ve 24–28 °C idealdir. Turba ya da yaprakla hafif kahverengileşmiş su doğal ortamına yakındır ama zorunlu değildir. Haftada %25 su değişimi yapın ve yeni suyu akvaryumdakiyle aynı sıcaklıkta verin.

Beslenme

Böcek yiyicidir. Doğada suya düşen karasal böcekleri, su böceklerinin larvalarını, küçük kabukluları ve ağzına sığan balıkları yer. Akvaryumda en sevdiği yem yüzeye bırakılan canlı böceklerdir: kanatsız meyve sineği, küçük cırcır böcekleri, karasinekler, küçük un kurtları. Dondurulmuş kan kurdu, artemia ve mysis de yer, ama yem yüzeyde kaldığı sürece yer.

Bu balığın beslenmesinde asıl kural şudur: dibe batan yemi neredeyse hiç almaz. Batan granül ve tablet akvaryumdaki öteki balıklara gider. Yüzen granül ve pul yeme çoğu birey alışır; bunları menünün bir parçası yapın, ama tek yem olarak bırakmayın. Dondurulmuş yemi su yüzeyinde dağılacak biçimde, az az verin. Günde bir ya da iki kez, birkaç dakikada bitirebileceği kadar yem yeterlidir.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Gününün çoğunu hareketsiz geçirir; akşam ve sabah alacakaranlığında daha hareketlidir. Ağzına sığmayan balıklara karşı barışçıldır, ama yüzeyi kendi alanı sayar: yüzeyde yaşayan başka balıkları kovalar, ağzına sığan her şeyi de yer. Kendi türüne karşı zaman zaman huysuzdur; geniş bir yüzey ve yeterince yüzen bitkiyle iki üç birey birlikte bakılabilir, dar akvaryumda tek tutun.

Uzun karın yüzgeci uzantıları yüzgeç kemiren balıkların hedefi olur. En iyi tank arkadaşları orta ve alt katmanda yüzen, sakin balıklardır. Batı ve Orta Afrika’dan seçmek isterseniz Kongo tetra, Synodontis türleri ve fil burunlu balık aynı sulardan gelir.

Uyumlu Dikkatli Uyumsuz
Kongo tetra Nijer tetra (hızlı yer, yemi yüzeye çıkmadan kapabilir) Balta balıkları gibi yüzey balıkları
Synodontis türleri Melek balığı (sakin bireyler) Neon, rasbora, guppi gibi küçük balıklar
Panda çöpçü ve öteki Corydoras türleri Küçük Polypterus türleri Tetrazon gibi yüzgeç kemiren barblar
Fil burunlu balık Barışçıl Batı Afrika cikletleri Beta ve yüzeyde yaşayan öteki labirentliler
Afrika bıçak balığı Plekolar Büyük ve kavgacı cikletler

Üretim

Akvaryumda yumurtlaması zor değildir; zor olan yavruları büyütmektir. Erkek dişiyi kovalar ve yüzen bitkilerin arasında onu yüzgeçleriyle kavrayarak yumurtlatır. Yumurtlama birkaç gün sürebilir ve dişi her seferinde onlarca, toplamda 80–220 kadar yumurta bırakır. Yumurtalar yaklaşık 1,5 mm çapındadır ve suyun yüzeyine çıkıp orada yüzer.

Denemek isterseniz geniş, sığ, yüzeyi yüzen bitkilerle örtülü ayrı bir akvaryum kurun. Çifti canlı böcek ve dondurulmuş yemle iyi kondisyonlayın. Suyu yumuşak ve hafif asidik tutun, sıcaklığı 25–27 °C’ye ayarlayın. Su seviyesini iki haftalığına birkaç santime indirip sonra temiz, yumuşak suyla yükseltmek yumurtlamayı tetikleyebilir. Ebeveyn bakımı yoktur; yetişkinler yumurtaları ve yavruları yer. Yüzeydeki yumurtaları her gün bir kaşıkla toplayıp ayrı, sığ bir kaba alın. İlk birkaç saat şeffaf olan yumurtalar sonra koyulaşır ve 3–4 günde açılır.

Asıl sorun yavruların beslenmesidir. Yavrular da ebeveynleri gibi yalnızca yüzeyden beslenir ve yemi aramaz, önlerinden akıp geçeni alır. Batan mikro solucan işe yaramaz. Yeni çıkmış artemia gibi en küçük canlı yemleri yüzeyde, yavruların hemen önünde tutmanız gerekir. Yavrular su kalitesindeki değişime de çok duyarlıdır; sık ve küçük su değişimleri yapın.

Hastalıklar ve Korunma

Bu türün en sık kaybı hastalıktan değil kaçmaktan olur: kapağı açık ya da delikli akvaryumdan sıçrayan balık yerde bulunur. İkinci büyük sorun açlıktır. Batan yeme gelmediği için kalabalık bir topluluk akvaryumunda öteki balıklar yemi kapar ve kelebek balığı farkına varılmadan zayıflar; karnı içe çöküyorsa yüzeyde kalan yemle ayrıca besleyin.

Uzun karın yüzgeci uzantıları ve göğüs yüzgeçleri yüzgeç kemiren balıklar yüzünden kolayca yıpranır, yaralanan uçlar kirli suda çürüyebilir. Sert akıntı ve ani su değişimleri balığı strese sokar. Beyaz benek gibi genel hastalıklar için temiz su ve karantina en iyi korumadır; ilaç kullanacaksanız bakır içeren ürünlerde dikkatli olun ve dozu kademeli verin.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Akvaryumcularda çoğunlukla 5–8 cm’lik balıklar satılır. Yüzgeçleri yırtık olmayan, karnı çökük olmayan ve yüzeyde dengeli duran bireyi seçin. Mümkünse yem verilirken izleyin: yüzeye bırakılan yeme hızla çıkan balık sağlıklıdır. Satış akvaryumunda bir köşede kıpırdamadan durması normaldir.

Eve getirdiğinizde kapağı hemen kapatın; balık torbadan çıkarken ve ilk günlerde ürkekken sıçramaya en yatkın hâlindedir. Işıkları kapalı tutun ve ilk yemi canlı ya da yüzen bir yem olarak verin.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

Afrika kelebek balığını başka bir tatlı su balığıyla karıştırmak zordur; kendi ailesinde başka tür yoktur. Karışıklık daha çok addan kaynaklanır. Denizdeki kelebek balıkları mercan resiflerinde yaşayan, yüksek ve yassı gövdeli, parlak renkli balıklardır; Afrika kelebek balığıyla hiçbir ilgileri yoktur.

Yüzeyde yaşayan öteki balıklar arasında Güney Amerika’dan gelen balta balıkları göğüs yüzgeçleriyle sıçrama ve kısa süzülme yapabilir, ama gövdeleri baltaya benzer, çok daha küçüktür ve sürü hâlinde yaşar. Asya’dan gelen yarım gagalı balıklar da yüzey avcısıdır; uzun alt çeneleriyle hemen ayrılırlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Afrika kelebek balığı uçabilir mi?

Hayır, uçmaz ve süzülmez. Göğüs yüzgeçlerini aniden açarak sudan yukarı doğru güçlü bir sıçrama yapar; balık havada kısa bir kavis çizip birkaç gövde boyu ötede suya düşer. Bu sıçrama böcek yakalamak ve tehlikeden kaçmak içindir. Akvaryumdan dışarı çıkmaya ise rahatça yeter, bu yüzden kapak şarttır.

Afrika kelebek balığı ne kadar büyür?

Akvaryumda 10–12 cm olur. İyi bakılan bazı bireyler biraz daha büyüyebilir.

Pul yem yer mi?

Çoğu birey yüzen pul ve granüle alışır, ama batan yemi neredeyse hiç almaz. Menünün asıl kısmı canlı böcekler ve yüzeyde kalan dondurulmuş yemler olmalı; kuru yem yardımcı olarak verilir.

Denizdeki kelebek balığıyla akraba mı?

Hayır. Adaşları mercan resiflerinde yaşayan deniz balıklarıdır. Afrika kelebek balığı ise tatlı sudadır ve arowana ile fil burunlu balığın yer aldığı eski bir takımdandır. Kendi ailesinin tek türüdür.

Kimlerle birlikte bakılır?

Orta ve alt katmanda yüzen, ağzına sığmayan sakin balıklarla birlikte tutun: Kongo tetra, Synodontis, Corydoras ve fil burunlu balık iyi seçimlerdir. Yüzeyde yaşayan balıklar, küçük tetralar ve yüzgeç kemiren barblarla birlikte koymayın.

Akvaryumda üretilebilir mi?

Yumurtlatmak mümkündür, yavruları büyütmek zordur. Yumurtalar yüzeyde yüzer ve 3–4 günde açılır. Yavrular yalnızca yüzeyde önlerinden geçen çok küçük canlı yemi alır ve su kalitesine çok duyarlıdır.

Kaynakça

  1. Peters, W. (1876). Über eine merkwürdige von Hrn. Professor Buchholz entdeckte neue Gattung von Süsswasserfischen, Pantodon buchholzi. Monatsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, 1876, 195–200.
  2. Saidel, W. M., Strain, G. F. & Fornari, S. K. (2004). Characterization of the aerial escape response of the African butterfly fish, Pantodon buchholzi Peters. Environmental Biology of Fishes, 71, 63–72.
  3. Lavoué, S., Miya, M., Arnegard, M. E., McIntyre, P. B., Mamonekene, V. & Nishida, M. (2011). Remarkable morphological stasis in an extant vertebrate despite tens of millions of years of divergence. Proceedings of the Royal Society B, 278, 1003–1008.
  4. IUCN (2019). Pantodon buchholzi. The IUCN Red List of Threatened Species.
  5. Froese, R. & Pauly, D. (Eds.) (2025). FishBase. Pantodon buchholzi Peters, 1876. www.fishbase.se.
  6. Seriously Fish (2025). Pantodon buchholzi. www.seriouslyfish.com.

💬 Yorum Yaz

🐟 akvaryumpedia