Agassizi Ciklet

Nasıl Tanınır

Gövde uzun ve yandan basık; kakadudan daha ince, daha alçak. Baş hafif sivri. Erkeği iki şeyden tanırsınız: mızrak ya da kürek biçimli kuyruk ve düz sırt yüzgeci. Kuyruğun orta ışınları uzayıp sivri bir uç yapar, kenarında geniş koyu bir şerit dolaşır. Sırt yüzgeci yüksek değildir, ön ışınları kalkmaz; arkaya doğru sivrilerek kuyruk köküne uzanır. Anal yüzgeç de sivri biter.

Yaban renklenme sarımsı kahverengi bir zemin, gözden kuyruk köküne uzanan düz siyah bir yanal bant ve yanaklarda mavi beneklerden oluşur. Bant kuyrukta orta ışınlar boyunca devam eder; bu çizgi türün imzasıdır. Sırt sarı ya da turuncuya çalabilir, yüzgeçler mavi-sarı yansır. Dişi 5 cm’de kalır, kuyruğu yuvarlaktır, yüzgeçleri kısadır. Sarımsı gövdesinde siyah bant taşır; kuluçkada limon sarısına döner, karın yüzgeçleri ve sırt yüzgecinin ön zarları simsiyah olur. Dişiler bütün formlarda neredeyse aynı görünür.

Gençler dişiye benzer: kuyruk yuvarlak, renk soluk. Erkeğin kuyruğu 2–2,5 cm’den sonra sivrilmeye başlar; 4 cm’de yüzgeçler ve renk işi netleştirir. Yaban ve bazı çiftlik hatlarında erkekler geç renklenir. Satış boyunda cinsiyet garantisi yoktur.

Renk Formları ve Varyeteler

Agassizinin yayılış alanı Peru’dan Amazon ağzına uzandığı için neredeyse her nehir kolunun kendi deseni var. Akvaryumcularda ve ithalatçılarda karşınıza çıkacak yaban formlar şunlar:

• Tefé: Kara su formu. Erkeğin karnında zikzak çizgiler vardır, dişinin sırt yüzgeci kenarı turuncu-kırmızıdır. “Tefé Red Back” ve “Tefé Pearl Blue” adlarıyla ayrı hatları satılır. Rio Tefé’den geldiği kesin değil; ad, toplayıcıların yer gizlediği yıllardan kalma.
• Santarém (Red Back): Sırtı kırmızı-turuncu, Tapajós ağzı çevresinin balığı. Çiftlik “Red Back” hatları bu formla kırmızı çiftlik balıklarının çaprazından çıktı.
• Alenquer: Aşağı Amazon’un kuzey kollarından “ağ” formu: pulların koyu kenarı gövdede ağ deseni çizer, erkek turuncu-kırmızıya çalar, kuyruğu beyaz işaretlidir. Rio Negro ve Trombetas formları da aynı gruptandır.
• Rio Madeira (Gold): Sırtı altın sarısı; kuyruğun kenarındaki geniş siyah şerit belirgindir.
• Peru yaban: Olgunlukta çiftlik balığından yaklaşık %30 küçük kalır; kuyruk kimi erkekte kırmızı, kimisinde mavi ağırlıklıdır.

Çiftlik formlarının adı kırmızının ne kadar yayıldığını söyler.

• Double Red: Sırt ve kuyruk yüzgeci kırmızı-turuncu. Akvaryumcularda en sık görülen form.
• Fire Red: Kuyruk ve yüzgeçler bütünüyle kızıl, gövdeye de kırmızı vurur. Aynı yumurtadan alevli kuyruklu ve düz kırmızı kuyruklu erkekler çıkar; bu fark hattan değil, türün kendi çok renkliliğinden gelir.
• Super Red: Fire Red’in daha yoğun seçilmiş hattı. Satıcıya göre ad değişir, ortak bir tanımı yok.
• Gold (Fire Gold): Koyu pigment azalmış, altın sarısı gövdeli, kırmızı yüzgeçli hat.
• Blue: Mavi-çelik gövde, kuyrukta kırmızı yok. “Blue Phantom” gibi adlarla da gelir.

Bunların hepsi birbiriyle çiftleşir. Karışık formdan yavru tutarsız çıkar; üretim düşünüyorsanız erkekle dişiyi aynı formdan alın. “Tefé” etiketiyle satılan balığın ağ formu çıktığı olur; dişiden ayırt edemezsiniz, erkeğin karnındaki zikzağa bakın.

Bir uyarı daha: agassizi adı tek bir türü değil, bir tür topluluğunu karşılıyor. Peru’da Iquitos çevresinde yapılan DNA ve eş seçimi çalışması, bu küçük alanda bile aynı ad altında en az üç ayrı tür buldu. Elinizdeki balığın yerel adı varsa onu koruyun; farklı yerlerden gelen “agassizi”leri çaprazlamayın.

Doğada Nerede Yaşar

Amazon’un ana kolu boyunca yaşar: Peru’da Ucayali ile Marañón’un birleştiği bölgeden, Kolombiya’nın Leticia kıyısından, Brezilya’da Manaus çevresi, Rio Negro’nun aşağısı, Tefé ve Tapajós ağzından doğuda Belém yakınındaki Capim nehrine kadar. Ana nehirde değil, kolların alt ve orta kesimlerinde, taşkın ovası göllerinde, akıntının durduğu ve yaprağın biriktiği kıyılarda bulunur. Su yere göre beyaz, berrak ya da kara olabilir. Tip yeri Manaus yakınındaki Manacapuru gölüdür.

Taban kum ve kalın yaprak tabakası; balık kıyıdaki su bitkilerinin ve batık dalların arasında bölge kurar. Mide içeriğinde böcek larvası, kopepod ve su akarının yanında bol bitki döküntüsü çıkar: yaprak tabakasını karıştırıp içinden küçük canlıları toplar.

Dünya Doğayı Koruma Birliği türü 2020’de “Asgari Endişe” saydı. Manaus’tan ihraç edilen süs balıkları içinde Apistogramma cinsi en çok satılanlardan; orta Solimões’te hâlâ doğadan toplanıp dünyaya gönderiliyor. Ama agassizi geniş alana yayılmış, kirlenmiş sulara bile uyum sağlayan dayanıklı bir tür; sorun türün kendisi değil, ad altında saklanan ve her biri küçük bir havzaya sıkışmış yerel türler.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Bir çift için 60 cm’lik, 60 litrelik akvaryum yeter. Harem için hesap taban uzunluğuyla yapılır: her dişiye 30–40 cm. Bir erkek iki dişi için 80 cm, bir erkek üç dişi için 100 cm iyi bir başlangıç. Yaban yakalama balık için daha geniş olsun; yaban erkekler çiftlik erkeklerinden daha huysuzdur.

Taban ince kum olsun; dişi mağara girişini ağzıyla kum taşıyarak daraltır, çakılda bunu yapamaz. Her dişiye en az bir mağara koyun: Hindistan cevizi kabuğu, yan yatırılmış küçük saksı, seramik tüp. Üstüne bir iki yedek ekleyin. Mağaraları ayrı köşelere dağıtın, girişleri birbirine bakmasın; dişiler birbirini görmezse kavga azalır. Kök odun ve ince dallar araya görüş engeli koyar.

Kuru yaprak (badem, meşe, kayın) tabana yayın: suyu hafif asitlendirir, yavrulara ilk günlerde mikro canlı üretir. Işık loş olsun; yüzen bitkiyle kırın. Mikrosorum, Java yosunu, kriptokorin ve anubias bu düzene uyar, balık bitkiye dokunmaz. Akıntı zayıf; sünger filtre en iyisidir. Akvaryum olgunlaşmadan balığı koymayın; agassizi nitrit ve amonyağa kakadudan daha duyarlıdır.

Su Değerleri

Çiftlik balığı için 24–28 °C, pH 5,5–7,2 ve yumuşak-orta su idealdir. Türkiye’nin sert şebeke suyunda da yaşar; asıl mesele sabitlik ve düşük nitrattır. Nitratı 20 mg/L’nin altında tutun, haftada %20–25 su değiştirin, büyük su değişimi yapmayın. Yaban balık, özellikle kara su formları, pH 5–6 ve 4 dGH’nin altında su ister; üretim için ters osmoz suyuna ihtiyaç duyabilirsiniz.

Beslenme

Etçil bir dip balığıdır, ama seçici değildir. Akvaryumda temel menü dondurulmuş ya da canlı artemia, dafni ve kan kurdu; yanında küçük boy batan granül. Pul yem yerine granül tercih edin; balık yemi yüzeyden kapmaz, dibe inmesini bekler. Kıyılmış karides ve kalamar da iyi gider.

Günde iki küçük öğün verin; yem birkaç dakikada bitmeli. Yaban ithalat ilk hafta yalnızca canlı yem alır; artemia ve dafniyle toparlanır, kuru yeme sonra geçer. Kiraz karidesi bu balıkla yaşamaz, yem olur.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Doğru düzen bir erkek, birkaç dişi ve her dişiye bir mağaradır. Erkek geniş bir bölgeyi dolaşır, dişiler bu bölgenin içinde kendi küçük alanlarını tutar. Kuluçkadaki dişi mağarasının çevresinde kendi boyunun üç katı balığı kovalar; küçük akvaryumda erkeği bile köşeye sıkıştırır.

İki erkek yalnızca 100 cm’den uzun, sık dekorlu akvaryumda bir arada durabilir; altındaki erkek sürekli kaçar, solar ve yemden düşer. Üreme dışında türüne de başka balıklara da sakin davranır. Üst katmanda yüzen, hızlı olmayan, yüzgeç kemirmeyen balıklar en iyi komşudur; ayrıca dışarıda bir sürü görmek dişilerin kendine güvenini artırır. Tabanı paylaşan balıklar sorun çıkarır: çöpçüler kuluçkadaki dişiyle çatışır, yavruyu yer. Başka Apistogramma türleriyle karıştırmayın; dişiler birbirine benzer, melez riski doğar.

Üretim

Agassizi mağara yumurtlayıcıdır. Yumurtayı ve yavruyu dişi korur, erkek bölgeyi gözetir. Çiftlik balığı Türkiye suyunda kolay ürer; yaban balık ve kara su formları yumuşak asidik su ister. Dişi birkaç hafta arayla yeniden yumurtlar; bir çift yılda birçok döl verir.

1. Grubu kurun. Satış boyunda cinsiyet belli olmaz. Altı genç alın, eşleşme oluşunca fazla erkekleri çıkarın. Bir erkeğe iki üç dişi düşsün. Dişi 2–2,5 cm’den itibaren yumurtlayabilir; erkek 5 cm’de olgunlaşır.
2. Akvaryumu hazırlayın. Bir çift için 30–40 litrelik ayrı kap yeter; harem için 80–100 cm. Her dişiye girişi dar bir mağara, kum taban, kuru yaprak, sünger filtre.
3. Suyu ayarlayın. Çiftlik balığı için 26–28 °C, pH 6–7, yumuşak-orta su. Yüksek pH’ta ve sert suda yumurtalar kolay mantarlanır. Yaban balıkta pH’ı 5–6’ya çekin; kara su formlarında 5’in altına inmek gerekebilir.
4. Kondisyon verin. Bir iki hafta günde iki öğün canlı ya da dondurulmuş yem. Birkaç derece serin bir su değişimi çifti tetikler.
5. Kuru izleyin. Dişi limon sarısına döner, mağaranın girişini kumla daraltır ve erkeği içeri çağırır. Erkek gövdesini S biçiminde büker, yüzgeçlerini dikip titreşir. Yumurtalar mağaranın tavanına ve iç duvarına yapıştırılır. İlk yumurtlamalar küçüktür; olgun dişi 100–150, iri dişi 250’ye kadar yumurta bırakır.
6. Kuluçkaya dokunmayın. Yumurtalar 28 °C’de iki günde, daha serin suda üç dört günde açılır. Dişi larvaları üç dört gün daha mağarada tutar, sonra sürü hâlinde dışarı çıkarır; tehlike görünce yavruları ağzına alıp başka köşeye taşır. Bu dönemde büyük su değişimi yapmayın, mağarayı kaldırmayın.
7. Yavruyu besleyin. Yavrular ilk günden yeni çıkmış artemia alır. Günde en az iki kez artemia ve mikro kurt verin; yaprak ve sünger yüzeyindeki biyofilmi de otlarlar. Yavru kabında her gün dipten %20–25 su çekin.
8. Ayırın. Küçük akvaryumda yavrular mağaradan çıkınca erkeği alın; dişi onu yavrunun yanına yaklaştırmaz, yüzgeçlerini parçalar. Harem akvaryumunda gerek yok. Yavruları 3–4 haftada anneden ayırabilirsiniz; dişi kısa sürede yeniden yumurtlayacaktır.

Su yavrunun cinsiyetini de belirler. Apistogramma türlerinde yumurtadan sonraki ilk haftalarda su sıcaklığı eşey oranını değiştirir; agassizide pH’ın etkisi küçük, sıcaklığınki büyüktür. Serin suda dişi, 29–30 °C’de erkek ağırlıklı döl çıkar. Dengeli oran için yavruları 26–27 °C’de büyütün.

Sık hatalar: sert ve alkali suda mantarlanan yumurta, dişi sayısından az mağara, yavru yiyen taban balıkları, kuluçkada yapılan büyük su değişimi. Karma akvaryumda art arda yavrusunu kaybeden dişi yıpranır; üretmek istiyorsanız akvaryumu üretime ayırın.

Hastalıklar ve Korunma

Çiftlik agassizi sağlam bir balıktır, ama kakadu kadar bağışlayıcı değildir. Zayıf noktası yüksek nitrat, düşük oksijen ve ani değişimdir; bu üçü bir araya gelince bağışıklık düşer, balık solup köşeye çekilir. Bakıra duyarlıdır: bakırlı ilaç ve yosun gidericileri kullanmayın. Yaban ithalat ayrı bir hikâye: yolculuktan bitkin gelir, ilk günlerde kayıp verebilir, çoğu zaman iç parazit (şerit ve kelebek kurdu larvası) taşır.

En sık görülen sorunlar beyaz benek, deri bulanıklığı (Ichthyobodo, eski adıyla Costia) ve bakteriyel enfeksiyonlardır. Beyaz benek yeni balıkla ya da ani soğumayla gelir; erken yakalanırsa sıcaklığı yavaşça 30 °C’ye çıkarmak ve günlük su değişimi çoğu zaman yeter. Deri bulanıklığı yaban balıkta yolculuk sonrası çıkar, tuz banyosu ve temiz su ile geriler. Kafada delik hastalığı kötü su ve tekdüze beslenmeyle tetiklenir; metronidazol ve canlı ağırlıklı menüyle düzelir. İlaç dozunu üreticinin alt sınırından başlatın; cüce ciklitler ilaca duyarlıdır.

Korunmanın sırası bellidir: sıfır amonyak ve nitrit, düşük nitrat, düzenli küçük su değişimi, çeşitli yem ve yeni balık için 3–4 haftalık karantina. Yaban ithalatta karantina sırasında iç parazit kürü de yapın.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Büyük akvaryumcularda ve ithalatçılarda zaman zaman bulunur; en çok Fire Red ve Double Red gelir, yaban formlar ön siparişle ya da ithalat listesiyle düşer. Satılan balıklar 3–5 cm’liktir ve çoğu renksizdir; Fire Red etiketi bu boyda kuyruktaki birkaç turuncu benekten ibarettir. Çökük karınlı, sırt yüzgecini kapatmış, köşede kımıldamadan duran balıkları almayın. Sağlıklı balık kumu karıştırır, yem verilince hemen gelir.

Cinsiyet garantisi yoktur. Altı genç alıp grubun kendi eşleşmesini bekleyin ya da renkleri çıkmış, cinsiyeti belli bir erkek ve iki dişi seçin. Erkekle dişiyi aynı formdan alın. Yaban balık alıyorsanız yerel adını sorun ve karantina akvaryumunuz hazır olsun.

Mağaraları yerleştirdikten sonra balıkları akşam, ışıklar kapalıyken ve hep birlikte ekleyin. Sonradan eklenen dişi hazır bölgelere girmekte zorlanır. İlk iki gün saklanmaları normaldir.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

Ayırıcı işaret erkeğin kuyruğudur: ortası sivrilen kürek kuyruk ve kenarındaki geniş koyu şerit. Kakadu ciklet (A. cacatuoides) sorguç gibi kalkan ön sırt dikenleri ve lir biçimli kuyruğuyla ayrılır; onun çiftlik hatları da “Double Red” diye satıldığı için etiket tek başına agassizi demek değildir. A. gephyra en çok karıştırılan türdür: aynı gövde, aynı kuyruk, ama sırt yüzgecinin kenarı kırmızı kenarlıdır; sık sık agassizi adıyla gelir. A. bitaeniata iki yanal bant taşır ve kuyruğu lir biçimlidir. Macmasteri (A. macmasteri) Kolombiya kökenlidir, kuyruğu yuvarlaktır ve üst-alt kenarında kırmızı şeritler taşır.

Tefé bölgesinden gelen zikzak karınlı balığın bir kısmı ayrı, henüz tanımlanmamış bir tür olabilir; akvaryumcular hepsini agassizi diye satar. Bütün Apistogramma dişileri birbirine benzediğinden karışık türden grup almayın.