🐠 Türkiye'nin en kapsamlı akvaryum ansiklopedisi
Ana Sayfa › Ansiklopedi › Akvaryum Balık Türleri › Egzotik ve Nadir Türler › Fil Burunlu Balık
Egzotik ve Nadir Türler

Fil Burunlu Balık

📅 14 Kas 2026
Fil Burunlu Balık (Gnathonemus petersii)
Fotoğraf: John P. Friel Ph.D. · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Bilimsel ad Gnathonemus petersii (Günther, 1862) Diğer bilimsel adlar: Mormyrus petersii
Takım Osteoglossiformes Familya Mormyridae Cins Gnathonemus IUCN LC · Asgari endişe
Türkiye'de fil burunlu balık · fil balığı · elephant nose İngilizce elephantnose fish · Peters' elephantnose · elephant nose fish · long-nosed elephant fish

Bir bakışta

Boy22 cm (en fazla 35 cm)
Ömür6–10 yıl
Minimum akvaryum240 L / 120 cm uzunluk
GrupTek birey (tek)
Sıcaklık24–28 °C
pH6–7,5
Sertlik5–15 °dGH
ZorlukZor · hassas
MizaçTürüne agresif · bölgesel
KatmanAlt · gece
BeslenmeEtçil
ÜremeBilinmiyor · ev akvaryumunda pratikte yok
AkvaryumculardaNadir
KapakŞart
BitkilerZarar vermez

Köken ve dağılım

Doğal yayılış (havza) Doğal olarak bulunduğu ülke Sonradan yayıldığı ülke Nehir Gözlem kaydı (GBIF)
Köken
Afrika
Doğal olarak yaşadığı ülkeler
AngolaBeninKamerunKongo CumhuriyetiKongo Demokratik CumhuriyetiMaliNijerNijeryaOrta Afrika CumhuriyetiZambiyaÇad
Havzalar
CongoNigerChadBenueCrossOgunSanagaAruwimiItimbiriKasaiLindi-TshopoLualabaMarine Lower CongoMiddle CongoRukiSanghaSankuruUpper LualabaUéléWagenia FallsUbanguiWouriChari-Logone
Nehirler
NigerBenueCongoUbangiChari
Göller
TanganyikaMweruTumbaPool Malebo

Batı ve Orta Afrika'da Nijer, Çad ve Kongo havzalarında yaşar. Akvaryum için satılan balıkların tamamı doğadan toplanır.

Haritadaki noktalar GBIF'teki 461 koordinatlı kaydın özetidir; ülke ve havza bilgisi FishBase'ten derlenmiştir. Akvaryumdan kaçan/salınan bireylerin kayıtları da görünebilir.

Doğal yaşam alanı

Doğada sıcaklık22–28 °C
Doğada pH6–8
Doğada sertlik5–19 °dGH

Yavaş akan, bulanık, çamur ya da kum tabanlı nehir yatakları; bitkisi bol kıyılar ve su basan alanlar. Su koyu, ışık tabana az ulaşır.

Bakım notları ve ilgili türler

Kart verisi: FishBase · GBIF · IUCN Kırmızı Liste · akvaryumpedia editörleri. Harita: © OpenFreeMap, © OpenMapTiles, © OpenStreetMap katkıcıları; sınırlar Natural Earth; havzalar World Bank (CC BY 4.0).

Koyu gövdeli, iki beyaz bantlı, ağzının altından uzun, hortum gibi bir uzantı sarkan bir balıktır. Fil burunlu balık gündüz bir borunun içinde yatar, ışıklar kısılınca çıkar ve bu “hortumu” kumun içine sokarak solucan arar. Hortum sürekli hareket eder; balık tabanı adım adım yoklar.

Türkiye’de “fil burunlu balık” ya da kısaca “fil balığı” diye bilinir; yabancı kaynaklardan gelen “elephant nose” adı da kullanılır. Akvaryumcularda sık görülmez, ithalatçıların listelerine ara sıra girer. Satılan balıkların tamamı doğadan toplanır; bu tür akvaryumda üretilemiyor. Sakin ve barışçıl bir balıktır ama acemi işi değildir: kum taban, loş ışık, temiz su ve canlı ya da dondurulmuş yem olmadan uzun yaşamaz.

Türü 1862’de Albert Günther, Alman zoolog Wilhelm Peters’in adıyla tanımladı. Cins adı Gnathonemus “çene ipliği” demektir: o uzantı burun değil, uzamış alt çenedir. Balığın iki bilimsel ünü var. Kuyruk sapındaki küçük bir organla zayıf elektrik atımları üretir ve derisindeki binlerce alıcıyla karanlıkta etrafını bu alanla “görür”. Beyni de vücuduna oranla çok büyüktür: balık dinlenirken aldığı oksijenin yaklaşık %60’ını beyni harcar, insanda bu oran %20 civarındadır.

Fil Burunlu Balık – Saklanma borularının arasında bir grup fil burunlu balık
Saklanma borularının arasında bir grup fil burunlu balık — Fotoğraf: GnathoMichel · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Nasıl Tanınır

Gövde uzun, yandan basık, kahverengiden mor-siyaha kadar koyu renklidir. Sırt yüzgeci ile anal yüzgeç gövdenin arkasında, kuyruğa yakın, karşılıklı durur. Bu ikisinin önünden, sırttan karına doğru açık renkli iki eğri bant iner. Kuyruk sapı ince ve uzundur, kuyruk yüzgeci derin çatallıdır. Gözler küçüktür.

En belirgin özelliği alt çeneden sarkan esnek uzantıdır. Ağız bu uzantının dibinde, küçük bir açıklıktır. Uzantının üstü elektrik alıcılarıyla kaplıdır ve balık onu bir el gibi kullanır: tabanı yoklar, nesneleri ayırt eder, kumun altındaki larvayı bulur. Başın ön bölgesi de alıcılarla doludur; balığın “iki gözü” bu iki bölgedir.

Akvaryumda 20–25 cm olur; doğada 35 cm’ye ulaşan bireyler var. Erkek-dişi farkı dışarıdan güvenilir biçimde okunmaz. Yetişkin erkeğin anal yüzgecinin dip kenarı hafifçe içe kıvrıktır, dişininki düzdür; ama bu fark her bireyde net değildir.

Doğada Nerede Yaşar

Batı ve Orta Afrika’da, Nijer havzasından Çad havzasına ve Kongo havzasına kadar geniş bir alanda yaşar. Yavaş akan, bulanık ve çamurlu nehir yataklarında, bitkisi bol kıyılarda ve su basan alanlarda bulunur. Su çoğu zaman koyu ve ışıksızdır; balığın gözünü değil elektrik duyusunu kullanması bundandır.

Tür “Asgari Endişe” sınıfındadır. Yayılımı geniştir ve bölgede besin olarak da avlanır.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Tek bir yetişkin için en az 120 cm uzunluk ve 240 litre. Grup kuracaksanız 150 cm ve 400 litrenin altına inmeyin. Yavru küçük akvaryumda bir süre idare eder ama 20 cm’yi geçen bir balığın uzun vadeli evini baştan planlayın.

Taban ince, yumuşak kum olmalı. Bu kural pazarlık konusu değildir. Balık bütün yemini çenesindeki uzantıyla tabanı yoklayarak bulur; çakıl, iri ya da köşeli kum bu uzantıyı yaralar, yaralanan balık beslenmeyi bırakır. Kumun bir bölümü açık kalsın ki balık rahatça eşelensin.

Işık loş olsun. Parlak ışık altında balık sürekli saklanır, yeme çıkmaz ve zamanla erir. Yüzen bitkilerle ışığı kırın, gölgeli köşeler bırakın. Her balık için gövdesini tamamen alacak bir PVC boru, seramik tüp ya da kök kovuğu koyun; gruplarda boru sayısı balık sayısından fazla olsun. Kökler, düz taşlar ve sağlam bitkiler kullanın.

Filtre güçlü olsun ama akıntı yumuşak kalsın. Kapağı kapatın; akşam dolaşırken boşluktan atlayabilir. Isıtıcıya koruma geçirin.

Su Değerleri

Sıcak, yumuşak ile orta sert, hafif asidik ile nötr su ister: 24–28 °C, pH 6–7,5 uygundur. Değerlerden çok suyun temizliği önemlidir. Amonyak ve nitrite çok dayanıksızdır; döngüsü oturmamış akvaryuma koymayın. Haftada %25–30 su değiştirin, sıcaklık ve pH farkı yaratmadan.

Beslenme

Etçildir. Doğada gece tabanda böcek larvası, solucan ve küçük kabuklu arar. Akvaryumda temel yem dondurulmuş ve canlı kan kurdudur. Dondurulmuş artemia, mysis, doğranmış toprak solucanı ve siyah solucan da severek yediği yemlerdir. Bir kısmı zamanla batan granül ya da tablet yemi kabul eder; pul yemi çoğu almaz. Yeni gelen balığı canlı ya da dondurulmuş yemle başlatın.

Asıl sorun yemi bulmak değil, yemi kapmaktır. Yavaş yer ve tabanı tek tek yoklar; hızlı komşular yem tabana inmeden bitirir. Yemi ışıklar kısıldıktan sonra verin, kan kurdunu borusunun yakınına ya da kumun açık bölümüne bırakın. Birkaç dakika sonra eksilip eksilmediğine bakın; göbeği içe çökmüş bir fil burunlu balık aç kalıyor demektir. Günde bir ya da iki öğün yeter.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Gece ve alacakaranlıkta aktiftir. Başka türlere karşı barışçıl, hatta ürkektir. Ağzı küçük olduğu için yalnızca çok küçük canlıları yer; minik karidesler ve yavrular risk altındadır, yetişkin tetralar değil.

Kendi türüne karşı sert olabilir. Bireyler elektrik atımlarıyla birbirini sürekli “duyar”; baskın olan zayıfı borudan ve yemden kovalar. Bu yüzden iki ya da üç tane almayın: en güçlüsü diğerlerini bitirir. Ya tek tutun ya da en az beş-altı kişilik bir grup kurun; kalabalık grupta saldırı tek bir bireye yoğunlaşmaz. Grubun her üyesine ayrı bir boru şarttır. Başka fil balıklarıyla, cam bıçak ya da black ghost gibi elektrik üreten balıklarla birlikte tutmayın.

Komşu seçerken bakılacak şey hızdır: sakin, orta boy, yemi aceleyle kapmayan balıklar seçin. Çiklitler, iri barblar ve hareketli sürü balıkları onu aç bırakır.

Tür Bilimsel ad Uyum
Kongo tetra Phenacogrammus interruptus Uyumlu: aynı bölgeden, sakin, orta katmanda yüzer
Kelebek balığı Pantodon buchholzi Uyumlu: yüzeyde yaşar, tabana inmez
Ters yüzen kedi balığı Synodontis nigriventris Uyumlu: küçük, sakin; fazladan boru koyun
Melek balığı Pterophyllum scalare Uyumlu: sakin, yemi orta katmanda alır
Senegal bişiri Polypterus senegalus Dikkatli: o da gece tabanda yem arar; bol yem ve boru gerekir
Koridoras Corydoras spp. Dikkatli: barışçıl ama aynı tabanda yem için yarışır
Kiraz karides Neocaridina davidi Uyumsuz: küçükleri yem olur
Afrika çiklitleri Pseudotropheus / Maylandia spp. Uyumsuz: sert su, saldırgan, yemi kapar
Kaplan barb Puntigrus tetrazona Uyumsuz: hızlı ve hırçın, yüzgeç kemirir
Black ghost Apteronotus albifrons Uyumsuz: elektrik alanları çakışır, kavga eder

Üretim

Fil burunlu balık akvaryumda üretilemiyor. Satılan balıkların tamamı doğadan toplanır. Ticari çiftlik üretimi de yoktur.

Bunun bir nedeni elektrik sinyalleriyle ilgilidir. Bu türde erkek ve dişi kendini atımın biçimiyle tanıtır. Akvaryumda tutulan bireylerde bu cinsiyet farkı zamanla siliniyor; balıklar birbirini eş olarak tanıyamıyor olabilir. Doğada yağmur mevsiminde, su yükselip bulanınca ürediği düşünülür; bu koşulları evde kurmak mümkün olmadı. Akrabası bazı küçük fil balıklarında akvaryum üretimi başarıldı, bu türde henüz değil.

Hastalıklar ve Korunma

Zayıf noktası derisidir. Pulları küçük, derisi ince ve mukusludur; ilaçları pullu balıklardan çok daha fazla emer. Bakırlı ilaç kullanmayın. Formalin, malahit yeşili ve metilen mavisini etiketteki dozun yarısıyla başlatın. Tuza da hassastır; tuz tedavisi yapmayın.

En sık görülen hastalık beyaz benektir ve çoğunlukla yeni gelen balıkla bulaşır. Sıcaklığı yavaşça 29–30 °C’ye çıkarın, havalandırmayı artırın, ilacı yarım dozla verin. Yeni gelen her balığı karantinada tutun.

Diğer sorunlar bakım hatasından doğar. Kirli suda deri soyulur, çene uzantısının ucunda yara açılır. Çakıl tabanda beslenen balığın uzantısı tahriş olur ve yemeyi bırakır. Parlak ışıkta, saklanacak yeri olmayan ya da iki-üç kişilik grupta ezilen balık yavaş yavaş erir. Bu balıkta zayıflama hastalıktan çok açlık ve stresten gelir.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Göbeği dolgun, sırtı düz bir birey seçin; karnı içe çökmüş, kafası gövdesine göre iri görünen balık uzun süredir aç demektir. Çene uzantısı bütün ve yarasız olsun, deride beyaz nokta ya da soyulma olmasın. Satış tankında saklanması normaldir. Satıcıdan önünüzde kan kurdu vermesini isteyin; yiyen balık iyi başlar.

Ya bir tane alın ya da en az beş-altı. Akvaryuma eklemeden önce kum taban ve borular yerinde olsun. Işıkları kapalı tutarak yavaşça aklime edin, ilk günlerde ışığı kısık bırakın, yemi akşam verin. İlk hafta pek görünmemesi normaldir.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

Akvaryumcularda görülen fil balıkları arasında bu tür en kolay tanınanıdır: koyu gövde, kuyruğa yakın iki beyaz bant ve alt çeneden sarkan ince, esnek uzantı. Campylomormyrus türleri daha uzun, kıvrık, burun gibi bir ağız borusu taşır ve daha büyür. Marcusenius ve Petrocephalus cinsinden fil balıklarında çene uzantısı yoktur ya da kısa bir kabarıklıktır.

Black ghost ve cam bıçak balığı da elektrik alanı üretir ama Güney Amerika’dandır ve bıçak gövdelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Fil burunlu balık kaç litrelik akvaryumda bakılır?

Tek bir yetişkin için en az 120 cm uzunluk ve 240 litre. Beş-altı kişilik grup için 150 cm ve 400 litre gerekir. Taban ince kum, ışık loş olmalı ve her balığa bir saklanma borusu konmalı.

Fil burunlu balığın hortumu burnu mu?

Hayır. O uzantı uzamış alt çenedir; ağız dibinde küçük bir açıklıktır. Üstü elektrik alıcılarıyla kaplıdır ve balık onu tabanı yoklayıp yem bulmak için kullanır. Bu yüzden çakıl yerine ince kum şarttır.

Fil burunlu balık elektrik çarpar mı?

Hayır. Kuyruk sapındaki organın ürettiği atımlar çok zayıftır; yalnızca karanlıkta yön bulmaya, yem aramaya ve kendi türüyle haberleşmeye yarar. İnsana da diğer balıklara da zarar vermez.

İki fil burunlu balık birlikte bakılır mı?

İki ya da üç tane almayın; güçlü olan zayıfı borudan ve yemden kovalar. Ya tek tutun ya da en az beş-altı kişilik bir grup kurun ve her balığa ayrı boru koyun.

Fil burunlu balık ne yer, pul yem yer mi?

Etçildir. Temel yemi canlı ya da dondurulmuş kan kurdudur; artemia, mysis ve doğranmış solucan da yer. Bir kısmı zamanla batan granülü kabul eder, pul yemi çoğu almaz. Yemi ışıklar kısılınca verin ki hızlı komşular kapmasın.

Fil burunlu balık akvaryumda ürer mi?

Hayır. Akvaryumda üretimi başarılamadı ve satılan balıkların tamamı doğadan toplanır. Akvaryumda tutulan bireylerde erkek ve dişinin elektrik sinyali arasındaki fark siliniyor; bu, eşlerin birbirini tanımasını zorlaştırıyor olabilir.

Kaynakça

  1. Günther, A. (1862). Catalogue of the Fishes in the British Museum, cilt 4. Londra: British Museum.
  2. Nilsson, G. E. (1996). Brain and body oxygen requirements of Gnathonemus petersii, a fish with an exceptionally large brain. Journal of Experimental Biology, 199(3), 603–607.
  3. Pusch, R., von der Emde, G., Hollmann, M., Bacelo, J., Nöbel, S., Grant, K. & Engelmann, J. (2008). Active sensing in a mormyrid fish: electric images and peripheral modifications of the signal carrier give evidence of dual foveation. Journal of Experimental Biology, 211(6), 921–934.
  4. Landsman, R. E. (1991). Captivity affects behavioral physiology: plasticity in signaling sexual identity. Experientia, 47(1), 31–38.
  5. Landsman, R. E. & Moller, P. (1988). Testosterone changes the electric organ discharge and external morphology of the mormyrid fish, Gnathonemus petersii. Experientia, 44(10), 900–903.
  6. Greisman, L. & Moller, P. (2005). The anal fin complex in a weakly discharging electric fish, Gnathonemus petersii (Mormyridae). Journal of Fish Biology, 66(1), 266–275.
  7. IUCN Red List: Gnathonemus petersii (değerlendirme 2019).
  8. Froese, R. & Pauly, D. (ed.). FishBase: Gnathonemus petersii. www.fishbase.se.
  9. Seriously Fish: Gnathonemus petersii. www.seriouslyfish.com.

💬 Yorum Yaz

🐟 akvaryumpedia