Palyaço Bıçak Balığı

Nasıl Tanınır

Gövde yandan basık ve uzundur. Baş küçük, alın hafif çukurdur; ensenin arkasından sırt belirgin bir kamburla yükselir. Ağız iridir, çene köşesi gözün gerisine kadar uzanır. Sırtın ortasında küçücük bir sırt yüzgeci durur. Asıl yüzgeç karnın altındadır: göğüsten başlayan uzun anal yüzgeç kuyruk yüzgeciyle birleşir ve balık bu yüzgeci dalgalandırarak ileri geri süzülür.

Yetişkinin rengi gümüşi gri ile bronz arasıdır. Tanıtıcı işaret, anal yüzgecin tabanı üstünde sıralanan 4–10 iri siyah benektir. Her beneğin çevresinde beyaz ya da sarımsı bir halka vardır; benekler bazen yan yana birleşir. Benek sayısı ve biçimi bireye göre değişir, iki balık aynı desenle çıkmaz.

Yavru başka bir balık gibi görünür. 8 cm’nin altındaki yavruların gövdesi sarımsı kahverengidir ve sırttan aşağı inen koyu, ince dikey çizgiler taşır. Halkalı benekler 8 cm civarında belirmeye başlar, çizgiler büyüdükçe soluklaşır. Yetişkin rengi 25–35 cm’de oturur.

Erkek ile dişiyi dışarıdan ayırmak zordur. Dişiler daha iri olur; doğal popülasyonlarda yetişkin dişilerin ortalaması erkeklerden 10–15 cm uzundur.

Renk Formları ve Varyeteler

Akvaryumcularda en çok görülen form albinodur. Gövdesi beyaz-pembe, gözleri kırmızıdır; halkalı benekler soluk sarı lekeler olarak kalır. Bakımı yabani formla aynıdır, yalnızca ışığa daha duyarlıdır, loş akvaryumda daha rahat eder. Yetiştiricilerin seçerek ürettiği lösistik (beyaz gövdeli ama koyu gözlü) formlar da ithalatçılarda zaman zaman görülür. Bunların hepsi aynı türdür, aynı boya ulaşır.

Doğada Nerede Yaşar

Çinhindi’nin büyük nehirlerinde yaşar: Mekong havzası (Laos, Tayland, Kamboçya, Vietnam), Tayland’da Chao Phraya ve Mae Klong havzaları. Büyük ve orta boy nehirlerin akıntılı bölümlerinde, Mekong ana yatağındaki derin çukurlarda, göllerde ve bataklıklarda bulunur. Gündüzü batık ağaçların, kayaların ve bitkilerin dibinde geçirir; alacakaranlıkta ve gece avlanır. Haziran–ekim arasındaki taşkın döneminde su basan ormanlara girer.

Solungaçları tek başına yetmez; zorunlu hava soluyucudur ve düzenli aralıklarla yüzeye çıkıp hava yutar. Bu yüzden oksijeni düşük, durgun sularda da yaşayabilir.

Tür “Asgari Endişe” sınıfındadır, ama barajlar ve habitat bozulması baskı yapar. Tayland’da önemli bir gıda balığıdır, balık köftesi gibi ürünlerde kullanılır ve havuzlarda üretilir. Doğal yayılışının dışında istilacıdır: Florida’nın güneydoğusunda (Palm Beach çevresindeki göller ve kanallar) yerleşik bir popülasyon vardır, 2011’deki soğuk kışta toplu ölümden de sağ çıktı. Sri Lanka’ya 1994’te taşındıktan sonra yerli küçük balıklar azaldı. Filipinler’deki Laguna Gölü’nde ise ağ kafeslere sızan yavrular kafeste büyüyüp yetiştirilen balıkları yiyor ve büyük bir zararlıya dönüştü.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Yavru 200–300 litrelik bir akvaryumda birkaç ay idare eder, ama çok hızlı büyür: iyi beslenen yavru dört ayda 3–4 cm’den 15 cm’ye ulaşabilir. Yetişkin tek bir palyaço bıçak için en az 300 cm uzunluk, 90 cm ön-arka derinlik ve 1.500 litrenin üstünde hacim gerekir. Balık gövdesini pek bükemez; dönmek için genişliğe ihtiyacı vardır. Dar ve uzun bir akvaryum yetmez. Bu boyutları sağlayamıyorsanız türü almayın.

Gündüz saklanacağı büyük bir yer şarttır: kalın kökler, iri taşlar ya da gövdesini alacak genişlikte bir PVC boru. Saklanacak yeri olmayan balık strese girer, ışık açıldığında panikle camlara çarpar. Işığı loş tutun; yüzen bitkiler işe yarar. Taban kum ya da ince çakıl olabilir.

Filtre büyük ve oturmuş olmalı. Bu balık çok yer, çok kirletir. Su hareketi orta olsun, oksijen bol olsun. Kapağı sıkıca kapatın; ürkünce sıçrar. Hava soluduğu için su yüzeyi ile kapak arasında mutlaka hava boşluğu bırakın. Isıtıcıyı korumaya alın ya da dış ısıtıcı kullanın; bu boyda bir balık camdan ısıtıcıyı kırabilir.

Su Değerleri

Sıcak ve nötre yakın su ister: Uygun değerler 24–28 °C, pH 6,5–7,5 ve yumuşak ile orta sert sudur. Değerlerin aralığı geniştir; asıl mesele suyun temizliğidir. Etçil ve iri bir balık olduğu için nitrat hızla birikir. Haftada %40–50 su değiştirin.

Beslenme

Tamamen etçildir. Doğada alacakaranlıkta ve gece yüzeye yakın küçük balıkları, kabukluları ve böcekleri avlar.

Yavruya kan kurdu, kesilmiş toprak solucanı ve doğranmış karides verin. Büyüdükçe balık fileto şeritleri, bütün karides, midye, iri solucan ve batan etçil granül ekleyin. Granül yemi alışmayan bireyler de vardır; temel yem olmasın, çeşitlilik sağlasın. Sığır yüreği, tavuk gibi memeli ve kanatlı etini vermeyin; bu yağları iyi işleyemez ve karaciğer yağlanmasına yol açar. Canlı yem balığı da vermeyin. Akvaryumculardan alınan yem balıkları parazit ve hastalık getirir, balığa canlı balığı kovalamayı da öğretir.

Yemi akşam, ışıklar kısıldıktan sonra verin. Yeni gelen balık ilk günlerde yalnızca karanlıkta yer. Zamanla cımbızdan, hatta elden yem almayı öğrenir. Yavruyu günde iki kez, yetişkini haftada üç dört kez doyurmak yeterlidir; fazla beslemek balığı şişmanlatır.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Gündüz saklanır, akşam çıkar. Ağzına sığmayacak kadar iri balıklara karşı oldukça sakindir; ama ağzı tahmin edilenden büyüktür ve gövdesinin üçte biri boyundaki balığı rahatça yutar. Neon, lepistes, küçük tetra ve karides bu akvaryumda yaşamaz. Yavru alırken bunu düşünün: bugün aynı boydaki komşular birkaç ay içinde yem olur.

Kendi türüne ve benzer gövdeli balıklara karşı bölge kurar. Yavrular gruplar halinde sorunsuz durur, ama büyüdükçe kavga başlar. Tek tutun. Aynı akvaryumda ikinci bir bıçak balığı ya da black ghost gibi elektrikli bıçak balıkları olmasın.

Komşu seçerken bakılacak iki şey: palyaço bıçağın ağzına sığmayacak boyda olsun, onu yemeyecek ve yemini elinden almayacak kadar sakin olsun. Kırmızı kuyruklu kedi balığı gibi kendisinden büyük yırtıcılar palyaço bıçağı yer. İri ve barışçıl balıklar en uygun komşulardır; astronot balığı gibi büyük çiklitler de olur, ama yemde rekabet olmasın diye bir kısmını ışık söndükten sonra verin.

Üretim

Ev akvaryumunda üretimi pratikte yoktur. Damızlık olabilecek boyda bir çifti, birbirini öldürmeden birlikte tutacak akvaryum ev koşullarında kurulamaz. Satılan yavruların büyük kısmı Güneydoğu Asya’daki havuz çiftliklerinden gelir; albino ve diğer renk formları da orada seçilerek üretilir.

Doğada üreme yağmurlu mevsimle başlar. Mekong’da mart–temmuz arasında, yumurtalar su altındaki ağaç dallarına ve kütüklere yapıştırılır. Erkek yuvayı temizler, yumurtaları yüzgeçleriyle havalandırır ve hem yumurtaları hem de yeni çıkan yavruları korur. İstilacı oldukları Laguna Gölü’nde erkekler ağ kafeslerin dikey bambu direklerini yuva olarak seçer.

Yumurtalar iridir, ortalama 4 mm çapındadır. Bir dişi tek seferde ortalama 2.400 kadar yumurta bırakır; bu, aynı göldeki yerli balıklara göre az sayıda ama büyük yumurta demektir. Çiftliklerde de aynı davranıştan yararlanılır: havuza kazık ya da tahta konur, dişi yumurtaları buraya bırakır, erkek başında bekler.

Hastalıklar ve Korunma

Sağlıklı suda dayanıklı bir balıktır. Sorunların çoğu bakım hatasından doğar. Küçük akvaryumda tutulan balıkta büyüme yavaşlar, gövde çarpıklaşır, sürekli camlara sürtünmekten burunda ve çenede yaralar açılır. Işık birden açıldığında ya da kapak açılınca panikle sıçrayan balık kendini yaralayabilir; ışığı kademeli açın.

Memeli eti ve aşırı beslemeyle karaciğer yağlanır; balık şişkin görünür, iştahı azalır. Yem balığıyla gelen parazitler de yaygın bir sorundur. Beyaz benek gibi genel hastalıklar diğer tropikal balıklardaki gibi tedavi edilir; ilacı akvaryumun gerçek hacmine göre hesaplayın, filtrede aktif karbon varsa çıkarın. Yeni gelen yavruyu birkaç hafta karantinada tutun.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Almadan önce sorun: Üç yıl sonra 70 cm’lik bir balık için yeriniz olacak mı? Cevap evetse, gövdesi dolgun, yüzgeçleri tam, burnu yarasız bir yavru seçin. Satış akvaryumunda köşede durması normaldir; ama yan yatıyorsa, sürekli yüzeyde soluyorsa ya da derisinde beyaz noktalar varsa almayın. Satıcıdan önünüzde kan kurdu vermesini isteyin; yiyen yavru iyi başlar.

Tek alın. Balığı akvaryuma ışıklar kapalıyken bırakın, saklanacağı yer önceden hazır olsun. İlk günlerde görünmemesi normaldir. Yemi akşam verin.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

Chitala chitala Hindistan, Bangladeş, Nepal ve Pakistan nehirlerinde yaşar. Sırtında altın ya da gümüş renkli enine çizgiler taşıyan tek Chitala türüdür; anal yüzgeç tabanı üstündeki benekleri halkalı değil, küçük ve düzensizdir. Ticarette nadirdir, “Notopterus chitala” adıyla satılanların çoğu aslında palyaço bıçaktır.

Royal bıçak balığı (Chitala blanci) Mekong’un orta kesiminden gelir. Arka yarısında iri halkalı benekler yerine eğik sıralar halinde dizilmiş çok sayıda küçük siyah nokta ve çizgi taşır; göğüs yüzgecinin dibinde koyu bir leke vardır. Ticarette ikisinin melezi gibi görünen bireyler de çıkar. Dev bıçak balığı (Chitala lopis) Sumatra, Borneo, Cava ve Malay Yarımadası’nda yaşar, 1,5 metreye ulaşır; o da göğüs yüzgeci dibindeki lekeyle ayrılır.

Notopterus notopterus daha küçük kalır, sırtında kambur yoktur ve gövdesi düz bronz renktedir. Afrika bıçak balığı (Xenomystus nigri) ise 30 cm civarında kalır, sırt yüzgeci yoktur.