Cennet Balığı

Nasıl Tanınır

Gövde uzunca ve yanlardan basık; betadan daha derin, guramiden daha incedir. Kuyruk yüzgeci çatallıdır ve uçları uzar. Sırt ve anal yüzgeçler uzun tabanlı, karın yüzgeçleri tek bir ince ipliğe dönüşmüştür. Doğal renkli bireyde kırmızı-kahve zemin üzerinde 7–11 mavi-yeşil dikey bant uzanır. Solungaç kapağındaki koyu benek arkadan kırmızımsı bir kenarla çevrilidir; gözden bu beneğe koyu bir çizgi iner. Başın üstünde koyu benekler olur.

Erkekler akvaryumda 8–10 cm olur, dişiler biraz küçük kalır. Erkek daha parlaktır; sırt, anal ve kuyruk yüzgeçlerinin ışınları iplik gibi uzar. Dişi soluk ve kısa yüzgeçlidir, yumurta taşırken karnı dolgunlaşır. Cinsiyet farkı beşinci ay civarında belirmeye başlar, yedinci sekizinci ayda netleşir. Bu yüzden 4–6 cm’lik yavrularda erkek-dişi tahmini güvenilmez.

Renk sıcaklıkla ve ruh hâliyle değişir. Korkan ya da kavgada yenilen balık soluklaşır, bantları silikleşir. Sakin, bitkili bir akvaryumda ve sabit sıcaklıkta renkler en canlı hâline gelir.

Renk Formları ve Varyeteler

Albino cennet balığı pembe-beyaz gövdeli, kırmızı gözlü ve soluk turuncu bantlıdır; Türkiye’de en sık görülen varyete budur. Biraz daha uysal, soğuğa da biraz daha duyarlıdır; ısıtıcısız akvaryumda kış sıcaklığını 18 °C’nin altına düşürmeyin. Mavi cennet balığı ayrı tür değil, mavi bantları genişletilmiş bir seçilim hattıdır. Kırmızı, ksantik (altın sarısı) ve bantsız hatlar da üretilir ama daha seyrek gelir. “Siyah cennet balığı” adıyla satılan balık ise renk formu değil, ayrı bir türdür; aşağıda anlatıyoruz.

Doğada Nerede Yaşar

Doğal yayılışı Çin’de Yangtze’nin güneyinden başlar; Hainan’ı, Tayvan’ı, kuzey ve orta Vietnam’ı, kuzeydoğu Laos’u kapsar. Ova sularının balığıdır: büyük nehirlerin kıyıları ve durgun kolları, küçük dereler, sulama kanalları, pirinç tarlaları, hendekler. Su çoğunlukla durgun, bitkili ve oksijeni azdır. Cennet balığı havadan soluyarak bu sularda rahat yaşar; yüzeye çıkışı engellenirse boğulabilir.

Süs balığı ticareti türü Kore’ye, Japonya’ya, Malezya’ya, Singapur’a, Hindistan’a ve ABD’ye taşıdı. Doğada durumu iyidir; Kırmızı Liste’de “Asgari Endişe” kategorisindedir. Akvaryumlardaki balıkların tamamı çiftlik üretimidir, ticaret doğal popülasyonlara yük olmaz. Tayvan gibi yerlerde asıl sorun nehir kirliliğidir.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Bir erkek ve iki üç dişi için 80 cm uzunluğunda, 70–80 litrelik akvaryum alt sınırdır. Başka türlerle birlikte tutacaksanız 100–120 litreye çıkın. Tek bir erkek 60 cm’lik akvaryumda yaşar, ama dişi eklenince yer daralır.

Doğadaki bitkili durgun suyu taklit edin. Koyu kum, yanlarda ve arkada sık bitki, yüzeyde bol yüzen bitki koyun. Yüzen bitkiler hem köpük yuvanın çatısı hem de dişilerin saklanma yeridir. Kök biçimli odun ve birkaç kuru yaprak gölge yaratır, görüş hattını keser; bu da erkeğin kovalamasını azaltır. Işık loş olsun.

Akıntı zayıf olmalı; sünger filtre ya da düşük debili bir iç filtre yeterlidir. Kapağı mutlaka kapatın. Cennet balığı ürktüğünde sıçrar. Kapak bir işe daha yarar: Yüzeydeki havayı ılık ve nemli tutar. Soğuk oda havasını yutmak labirent organına iyi gelmez. Oda kışın 16–18 °C’nin altına iniyorsa 25–50 W’lık küçük bir ısıtıcı yeterlidir.

Su Değerleri

Isıtıcısız oda akvaryumunda 18–24 °C ideal aralıktır; kısa süreli 16 °C’ye ve yaz sıcağına dayanır. Serin bir kış dönemi balığa iyi gelir, üreme için su 26–28 °C’ye çıkarılır. Sürekli tropikal sıcaklıkta tutulan balık daha çabuk yaşlanır. pH ve sertlik konusunda seçici değildir; musluk suyu çoğu şehirde uygundur. Yalnızca pH’nin 6’nın altına çökmesine izin vermeyin; karbonat sertliği çok düşük suda düzenli su değişimi bunu önler.

Beslenme

Doğada böcek larvaları, küçük kabuklular ve ağzına sığan balık yavrularıyla beslenen küçük bir avcıdır. Akvaryumda pul ve küçük granül yemi hemen kabul eder. Temel menüyü kaliteli bir pul ya da granül yem oluştursun. Haftada üç dört kez dafni, artemia, kan kurdu ya da sivrisinek larvası ekleyin; yalnızca kuru yemle beslenen erkeklerin bantları tam parlaklığa ulaşmaz.

Oburdur ve kabızlığa yatkındır. Günde bir iki küçük öğün yeterli; balık ne kadar isterse o kadar vermeyin. Küçük salyangozları da avlar.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Üst ve orta katmanda yaşar, düzenli aralıklarla yüzeye çıkıp hava yutar. Dişiler ve 3–4 cm’ye kadar gençler sakindir; sorun yetişkin erkekle başlar. İki erkek yüzgeçlerini açıp birbirinin çevresinde döner, sonra çenelerini kenetleyerek dövüşür. Bu kilitlenme dakikalarca sürebilir; yırtık dudak ve yüzgeç, ağır yaralanma olağandır. Küçük ve orta akvaryumda iki erkek tutmayın. Kurulmuş bir gruptan bir balığı çıkarıp geri koymak bile kavgayı yeniden başlatır.

Erkeğin saldırganlığı önce kendi türüne, sonra betalar ve guramiler gibi benzer biçimli labirentlilere, ardından uzun yüzgeçli, yavaş balıklara yönelir. Hızlı, kısa yüzgeçli ve serin suya uyumlu türlerle iyi geçinir. Bu kavgacı karakter türü yarım asırdır davranış araştırmalarının gözde deneklerinden biri yaptı; öğrenme ve sosyal bellek üzerine pek çok çalışma cennet balığıyla yapıldı.

Üretim

Cennet balığı köpük yuva kuran, üretimi kolay bir türdür. Damızlık için en iyi yol, altı yedi yavru alıp birlikte büyütmek ve beş altı aylıkken çiftleri seçmektir. Üreme altıncı aydan itibaren başlar.

1. Kondisyon. Çifti iki hafta ayrı ayrı canlı ve dondurulmuş yemle besleyin. Hazır dişinin karnı dolgunlaşır.
2. Üretim akvaryumu. En az 30 litre, 15–20 cm su derinliği yeterlidir. Yüzeye bol yüzen bitki ya da küçük bir strafor parçası koyun; yüzen bir çatı, yuva yapımını belirgin biçimde artırır. Köşelere sık bitki ya da dişinin saklanacağı bir saksı koyun. Filtre olarak hafif çalışan bir sünger filtre yeter.
3. Sıcaklık. Suyu yavaşça 26–28 °C’ye çıkarın. 31 °C’nin üstünde yuva yapımı azalır.
4. Yumurtlama. Önce dişiyi, bir gün sonra erkeği koyun. Erkek yüzen bitkinin altında köpük yuvayı örer ve dişiyi çağırır; hazır dişi solgunlaşır. Erkek dişiyi yuvanın altında sararak ters çevirir; her kucaklamada 15–60 yumurta çıkar. Yumurtalar yağ damlacığı taşıdığından yüzeye yükselir, erkek dağılanları toplayıp yuvaya taşır. İki üç saatlik süreçte 400–600 yumurta bırakılır.
5. Dişiyi alın. Yumurtlama biter bitmez erkek dişiyi kovalamaya başlar. Küçük akvaryumda dişiyi hemen çıkarın.
6. Açılma. 26–28 °C’de yumurtalar bir iki günde açılır. Larvalar üç dört gün yuvada asılı kalır, beşinci altıncı günde serbest yüzer. Erkek bu noktada yavruları yiyebilir; serbest yüzmeyle birlikte onu da alın.
7. Yavru bakımı. İlk üç dört gün infusoria ya da sıvı yavru yemi, ardından mikro kurt ve yeni çıkmış artemia verin. Su değişimleri küçük, sık ve aynı sıcaklıkta olsun. Kapağı kapalı tutun: Labirent organı gelişirken yavruların yüzeyde ılık, nemli hava bulması gerekir.

En zor dönem üçüncü ile beşinci haftalardır. Larvadan yavruya geçişte kayıp yarıyı bulabilir; iyi koşullarda bile yumurtaların ancak beşte biri ile beşte ikisi yetişkinliğe ulaşır. Yavrular eşit büyümez; boy ayırımı yapmazsanız iriler küçükleri yer. Aynı çifti arka arkaya üretmeyin; iki üretim arasında en az iki hafta dinlendirin.

Hastalıklar ve Korunma

Dayanıklı bir türdür; sorunların çoğu kavga yaralarından, ani sıcaklık düşüşünden ve kirli sudan gelir. Dövüşte yırtılan yüzgeç ve dudaklar yüzgeç çürümesine ve mantara kapı açar. Saçaklanan yüzgeç ya da pamuksu leke görürseniz önce büyük bir su değişimi yapın, sonra yaralı balığı ayırıp tedavi edin. Beyaz benek genellikle yeni balıkla ya da soğuk suyla yapılan su değişiminden sonra çıkar; sıcaklığı yavaşça 28 °C’ye çıkarıp tedaviye başlayın.

Sürekli üretimde tutulan cennet balıklarında, özellikle erkeklerde, ağız ve anüs çevresinde iltihaplı yaralar ve dişilerde karın şişmesi görülür. Bunun arkasında üreme stresiyle zayıflayan bağışıklık ve suyun giderek asitleşmesi vardır; pH sabitlenince tablo düzelir. Ders açık: Çifti dinlendirin, pH’yi çökertmeyin. Oburluktan gelen kabızlıkta balığı bir iki gün aç bırakıp haşlanmış bezelye verin.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Bantları seçilebilen, yüzgeçlerini açık taşıyan, karın ipliği sağlam bireyleri seçin. Solgun, yüzgeçleri kısık, yüzeyde hareketsiz asılı duran ya da hızlı soluyan balıkları almayın. Yavrularda cinsiyet belli olmadığı için ya tek bir erkek seçecek kadar büyümüş balık alın ya da birkaç yavru alıp fazla erkekleri sonradan başka akvaryuma verin.

Akvaryumcuların tankları genellikle ısıtmalıdır; serin akvaryuma geçişi yavaş yapın. Kışın poşeti sıcak tutarak taşıyın; poşetteki havanın soğuması labirentli balık için su kadar sorundur. Sıcaklığı eşitleyip suyu azar azar karıştırarak alıştırın. Ani dört beş derecelik düşüş beyaz beneğin klasik tetikleyicisidir. Yeni balığı ana akvaryuma ışıklar kapalıyken ekleyin; erkek ekleyecekseniz dekoru da biraz değiştirin.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

Yuvarlak kuyruklu cennet balığı (Macropodus ocellatus) daha kuzeyli bir türdür; Güney Çin’den Amur’a, Kore ve Japonya’ya uzanır. Kuyruğu yuvarlaktır, renkleri daha soluktur ve çok daha soğuğa dayanır. Eski kitaplarda M. chinensis adıyla geçen balık çoğunlukla budur. Siyah cennet balığı (Macropodus spechti) orta Vietnam’dan gelir: Kuyruğu çatallıdır ama gövde bantsız ve koyudur, tek yüzgeçlerinde kırmızı yoktur, daha sıcak su ister. Uzun yıllar M. concolor adıyla satıldı.

“Mavi” ve “albino cennet balığı” bu türün yetiştirme hatlarıdır; “siyah cennet balığı” ise ayrı türdür. Bantları silik yavrular yavru guramilerle karışabilir. Ayırt edici işaret çatallı kuyruk ve solungaç kapağındaki kırmızı kenarlı koyu benektir.