Tetrazon

Nasıl Tanınır

Yüksek sırtlı, yanlardan basık, kısa ve tıknaz bir gövde; birçok barbın aksine bıyığı yok. Temel renk sarıdan turuncuya kayar. Dört siyah şeridin ilki gözün üzerinden geçer, ikincisi sırt yüzgecinin hemen önünde, üçüncüsü sırt yüzgeci ile anal yüzgeç arasında, dördüncüsü kuyruk sapındadır. Burun kırmızı, karın yüzgeçleri kırmızı; sırt yüzgeci büyük ölçüde siyah, dış kenarı kırmızı. Akvaryumda 5–6 cm olur, 7 cm üst sınırdır; daha büyük rakamlar başka türlere aittir.

Erkek-dişi ayrımı yetişkinde kolay. Erkek daha küçük, ince ve yoğun renkli; burnu kıpkırmızı, sırt yüzgecindeki siyahın üst sınırında ince kırmızı bir çizgi taşır. Dişi iri, karnı yuvarlak, rengi daha soluk, sırt yüzgeci ağırlıklı siyah. Yavruda bu farklar yok; akvaryumcuda aldığınız 3 cm’lik balığın cinsiyeti anlaşılmaz. Burun kırmızısı 4 cm’den sonra belirir; renk ve şerit keskinliği de sürüyle, yaşla ve suyla gelir.

Doğadaki balıkla akvaryumdaki balık birebir aynı değil. Gerçek Puntigrus tetrazona‘da karın yüzgecinin ortası siyah, sırt yüzgecinin kenarı yalnızca soluk; yanal çizgi eksik, kuyruk sapı çevresinde 12 pul var. Akvaryum formunda karın yüzgeçleri baştan sona kırmızı, sırt yüzgeci belirgin kırmızı kenarlı. DNA barkodlama çalışmaları da ticari balığın pul sayılarının türün tanımıyla uyuşmadığını gösterdi; bazı ithalatçılar ticari balığı P. anchisporus adıyla listeler. Bu sayfada yerleşik adı koruyoruz; bakım açısından fark yok.

Renk Formları ve Varyeteler

Çiftlik üretimi yabani desenden uzaklaşan varyeteler doğurdu; hepsi aynı tür, bakımları aynı, aynı sürüde tutulabilir. Yeşil (yosun) tetrazonda şeritler genişleyip birleşir, gövde metalik yeşil-siyah görünür. Altın tetrazon resesif bir gene dayanır: pembemsi sarı gövde, soluk şeritler. Albino tetrazon ayrı bir resesif genle açık sarı ve kırmızımsı gözlüdür; bunlar melez değil, tek gen mutasyonudur. Platin, “blushing”, siyah mermer ve mercan kırmızısı formlar da satılır. Tül yüzgeçli formun uzun yüzgeçleri kendi sürüsüne bile hedef olur; sade formu tercih edin.

İki tuzak var. Pembe, mavi ya da mor “tetrazon” boyalı balıktır: Boya iğneyle basılır, çoğu birkaç ayda ölür; almayın. Floresan yeşil ya da turuncu parlayan balık ise ayrı bir konu: ABD’de GloFish markasıyla satılan “Electric Green” kaplan barbı, genomuna floresan protein geni aktarılmış, genetiği değiştirilmiş bir balıktır. Avrupa Birliği’nde satışı yasak; Türkiye’de GDO’lu canlılar Biyogüvenlik Kanunu kapsamında ve bazı satıcı listelerinde “transgenik” etiketiyle floresan balıklar görülür. Seleksiyon ürünü yeşil tetrazonla karıştırmayın: Yeşil tetrazon parlamaz, mavi ışık altında da sönük kalır.

Doğada Nerede Yaşar

Sumatra’nın orta ve güney kesimine özgü; kayıtlar Riau, Jambi ve Güney Sumatra’daki Indragiri, Batang Hari ve Musi nehir sistemlerinden. Eski kaynaklardaki “Sumatra ve Borneo” ifadesi eski sınıflandırmanın kalıntısı; Borneo kayıtları artık öteki Puntigrus türlerine sayılır. Türün kendi deresinden doğrulanmış saha gözlemi şaşırtıcı derecede az. Borneo’daki akrabaları berrak sulu, kum ve çakıl tabanlı, kıyısı ormanlı dereleri tutar; orta hızda akan sığ dereler ve mevsimle seviyesi değişen bataklık gölleri de yaşam alanı olarak anılır.

Koruma durumu “Asgari Endişe”; son değerlendirme 2020. Ticaret tamamen çiftlik üretimine dayandığından doğadaki popülasyon üzerinde toplama baskısı yok; asıl sorun saha verisinin azlığı. Akvaryum kökenli yabanileşmiş popülasyonlar Singapur, Avustralya, ABD, Kolombiya ve Surinam’da kuruldu. Balığınızı asla doğaya salmayın.

Akvaryum için ders tek cümle: Berrak, akıntılı, oksijeni bol su; kum taban, kenarları bitkili düzen.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Hacimden çok uzunluk önemli; bu balık gün boyu ileri geri koşturur. 8–10 bireylik en küçük sürü için 80 cm uzunluk, 80–100 litre. Birkaç tank arkadaşıyla 100 cm ve 150 litre çok daha rahat. Kapak şart: Ürkünce sıçrar.

Düzende kural ortayı boş, kenarları dolu tutmak. Yanlara Vallisneria, Cryptocoryne, Anubias ve Microsorum gibi dayanıklı bitkilerden adacıklar, ortaya kesintisiz bir yüzme koridoru, birkaç kök. Yüzen bitkiler ışığı kırar, koyu ince kum renkleri belirginleştirir. Filtre güçlü olsun, saatte 4–5 devir; haftada %25–30 su değişimi. Yeni kurulan akvaryuma ilk balık olarak koymayın; kalabalık sürü demek yüksek amonyak yükü demek, oturmuş akvaryum bekleyin.

Su Değerleri

Çiftlik stoku geniş aralığa uyar; Türkiye’nin çoğu şebeke suyu doğrudan olur. 23–26 °C, pH 6,0–7,5, GH 5–15 tutun. 21 °C’nin altında renk solar ve yem alımı düşer; sürekli 28 °C üstü ise metabolizmayı hızlandırır, ömrü kısaltır. Sıfır amonyak ve nitrit, 25 mg/L altında nitrat; rakamlardan çok istikrar önemli.

Beslenme

Doğada kurt, küçük kabuklu, böcek larvası, biraz bitki ve döküntü yer. Akvaryumda nazlı değil: Bitkisel içerikli kaliteli pul ya da küçük granül temel yem olsun. Haftada birkaç kez canlı ya da dondurulmuş kan kurdu, dafni, artemia ve sivrisinek larvası rengi ve üreme kondisyonunu açar; haşlanmış ıspanak ya da bezelye de yer.

Günde iki üç küçük öğün, her biri birkaç dakikada bitsin; haftada bir gün aç bırakın. Yemde saldırgandır, yüzeye ilk ulaşan odur. Yavaş yiyen komşular için yemi iki üç noktaya aynı anda verin; taban balıkları için ışık söndükten sonra batan tablet bırakın. Göbekli tetrazon sık görülür; aşırı yemleme hem suyu hem balığı bozar.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Gevşek hiyerarşiler kuran bir sürü balığı. Erkekler dişiler ve sıralama için durmadan itişir, rakip varken çok daha canlı renk gösterir. Sorun bu enerjinin dışarı taşmasıyla başlar: Grup küçükse ya da yer darsa balık dikkatini komşularına çevirir ve yüzgeç kemirir. Beşin altındaki gruplar neredeyse her zaman sorun çıkarır.

Çözüm sayıda. En az 8–10 birey; 12–15 daha iyi. Kalabalık sürüde balıklar birbirleriyle o kadar meşguldür ki komşulara vakit kalmaz; dişi ağırlıklı bir grup gerginliği azaltır. Orta katmanda yüzer ama yem ve merak onu her katmana taşır.

Doğru komşu kısa yüzgeçli, kendine güvenen, yemde geri kalmayan balıktır: zebra ve dev danio, rozi barbı, siyah tetra, gökkuşağı balıkları, botialar, Ancistrus ve çöpçüler. Uzak durulacaklar ürkek, yavaş ya da uzun yüzgeçli olanlar: beta, gurami, melek balığı, diskus, tül kuyruklu lepistes, japon balığı. Neon gibi minik tetralar ısırılmasa da yem rekabetinde ezilir. En iyi görüntü 15–20 tetrazon ve birkaç çöpçüden oluşan tek türlü akvaryumdur.

Üretim

Serbest yumurta saçar; ebeveyn bakımı yok, fırsat bulan anaç yumurtasını yer. Kolay üretilen bir türdür; oturmuş, bitkili bir sürü akvaryumunda ara sıra kendiliğinden yavru bile çıkar. Çiftlikte dişiler üç aylıkken, iki haftada bir yumurtlar; evde 4 cm’yi geçmiş, 6–8 aylık anaçlarla çalışmak daha sağlıklı.

Anaçları 1–2 hafta ayrı tutup canlı ve dondurulmuş yemle kondisyona getirin; cinsiyetleri ayırmak yumurtlamayı tetikler. Üreme akvaryumu 20–40 litre yeter. Tabanı anaçların ulaşamayacağı bir korumayla kaplayın: plastik ızgara, ince ağ, cam bilye ya da bir avuç java yosunu. Su oturmuş akvaryumdan alınır, hafif asidik–nötr ve yumuşak tutulur; sıcaklık 26–28 °C. Süngerli filtre ya da hava taşı yeter, ışık loş olsun.

Dişi dolgunlaşınca bir ya da iki çifti akşam üreme akvaryumuna koyun; yumurtlama ertesi sabah erken saatlerde olur. Erkek dişiyi bitkiler arasına kovalar, çift yan yana titreyerek yumurta ve spermi aynı anda bırakır. Yumurtalar yapışkan ve batıcı, 1 mm’nin biraz üstünde; bir dişi 200–500 yumurta verir, bunun kabaca yarısından yavru çıkar. Yumurtlama biter bitmez anaçları alın; mantara karşı birkaç damla metilen mavisi ekleyin.

Yumurta 26–28 °C’de 24–48 saatte açılır; serin suda iki üç güne uzar. Larva önce yumurta kesesiyle yatar; kese bitip yatay yüzmeye başlayınca, genellikle 3–5. günde, yem verilir. İlk günler infusoria ya da toz yavru yemi, ardından mikro kurt ve yeni çıkmış artemia; birkaç haftada ezilmiş pul yeme geçilir. Günde 3–4 küçük öğün, her gün %10–20 su değişimi. Renk formlarını çaprazlamayın; altın ve albino gibi resesif formlar ancak kendi içinde saf döl verir.

Hastalıklar ve Korunma

Dayanıklı balık; iki zayıf noktası var. Birincisi akraba çiftleşmesiyle yıpranmış çiftlik stoku: Kısa gövdeli, kambur sırtlı, soluk bireyler satışta sık görülür ve her hastalığı ilk kapan onlardır. İkincisi sürü içi ısırmaların açtığı küçük yaralar; bunlar kolumnaris ve yüzgeç çürümesi gibi bakteriyel sorunlara kapı açar.

Beyaz benek yeni balıkla ya da ani soğumayla gelir: Gövde ve yüzgeçlerde tuz tanesi gibi noktalar, sürtünme, hızlı solunum. Sıcaklığı yavaşça 28–30 °C’ye çıkarıp 10 gün tutun; litreye 1–2 g tuz ya da malaşit yeşili bazlı ilaç ekleyin. Kolumnariste ağız çevresinde ve sırtta gri-beyaz mat lekeler, yüzgeçlerde hızlı erime görülür; sıcaklığı yükseltmeyin, 24–25 °C’ye çekin, büyük su değişimi ve antibakteriyel ilaç şart, geç kalınırsa iki günde kaybedersiniz. Beyaz ip gibi dışkı ve iştaha rağmen zayıflama iç parazit işareti; metronidazol ya da praziquantel içerikli yem verin.

Korunma: sabit su, yeni balığa 3–4 hafta karantina, yeterli sürü, çeşitli beslenme. Çöpçü ve botia varsa bakırlı ve formalinli ilaçların dozunu yarıya indirin.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Akvaryumcuda sürüye bir dakika bakın. Sağlıklı tetrazon sürekli hareket eder; şeritleri keskin, karnı dolgun, yüzgeçleri bütün. Köşede tek duran, solmuş, gövdesi anormal kısa ya da sırtı kambur balığı almayın. Satılan boy 2–4 cm; 3 cm’yi geçmiş bireyler nakliyeyi daha iyi kaldırır. Sürüyü tek seferde, en az 8–10 birey alın; sonradan iki üç balık eklemek yerleşik hiyerarşiyi bozar, yeni gelen dayak yer.

Işıkları kapatıp poşeti 15–20 dakika yüzdürün, 45–60 dakika damlatma yapın, balıkları kepçeyle aktarın; poşet suyunu akvaryuma dökmeyin. 40–60 litrelik süngerli bir karantina akvaryumunda 3–4 hafta beklemek en iyisi. İlk gün yem vermeyin; renklerin birkaç günde koyulaşması uyumun iyi gittiğinin en güvenilir işaretidir. Yavaş ya da uzun yüzgeçli bir balığınız zaten varsa tetrazonu hiç almayın; sonradan ayırmak zordur.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

Asıl karışıklık Puntigrus cinsinin içinde; ticarette hepsi “tiger barb” adıyla dolaşır. P. anchisporus (Batı Borneo) tam yanal çizgi ve tamamen kırmızı karın yüzgeçleriyle ayrılır; akvaryum formuna en çok benzeyen tür. P. partipentazona (Hindiçin) sırt yüzgecindeki siyahın gövdeye taşmasıyla “yarım beşinci şerit” izlenimi verir. P. navjotsodhii çok geniş şeritleri, P. pulcher simsiyah sırt ve karın yüzgeçleriyle tanınır. Bunlar nadiren ithal edilir.

Beş şeritli Desmopuntius pentazona eski Türkçe kaynaklarda “pentazon” adıyla geçer; şeritleri saymak yeter, mizacı da çok daha sakindir. Altı şeritli D. hexazona Sumatra’nın turba bataklıklarından gelir, daha narindir. Bir tuzak da adda: “Altın barb” adıyla satılan balık çoğu zaman Barbodes semifasciolatus‘un sarı formudur (Schubert barbı); altın tetrazonla ilgisi yok, siyah benekli ve barışçıldır.