Sterbai Çöpçü

Nasıl Tanınır

Gövde kısa, yüksek ve sırtı kemerlidir. Yanlarda pul yerine üst üste binen iki sıra kemik plaka vardır. Ağız alta dönüktür, çevresinde üç çift bıyık bulunur. Göğüs yüzgecinin ilk ışını kilitlenebilen kalın bir dikendir; balığı ağdan alırken takılmasının nedeni budur. Akvaryumda 6 cm olur; 7 cm’yi geçen birey nadirdir. Dişi biraz daha iridir.

Desen başta ve gövdede ters çalışır. Başta koyu zemin üzerine açık noktalar serpilidir. Gövdede noktalar kuyruğa doğru yedi sekiz yatay sıraya dizilir ve arkada kesik çizgilere dönüşür. Yüzgeçler şeffaf, enine siyah bantlıdır. Türün imzası göğüs ve karın yüzgeçlerinin turuncu dikenleridir; iyi beslenmiş bireyde karın da turuncuya çalar. Turuncu, 3 cm’lik yavruda bile seçilir.

Erkek-dişi farkı yetişkinde yukarıdan bakınca nettir. Dişi belirgin biçimde geniş gövdelidir, yumurtalıyken karnı dolgunlaşır. Erkek ince yapılıdır, sırt yüzgeci biraz daha sivridir. Akvaryumculardaki 3 cm’lik yavrularda cinsiyet ayırt edilemez.

Renk Formları ve Varyeteler

Albino form 1990’ların sonunda Singapur çiftliklerinden çıktı. Kırmızı gözlü, krem gövdelidir; göğüs ve karın yüzgeçlerindeki turuncu ton korunur. Onu albino bronz çöpçüden ayırmanın en pratik yolu da bu turuncudur. Albino doğada yoktur, tamamen çiftlik ürünüdür. Uzun yüzgeçli bir ticari hat da vardır ama Türkiye’de pek gelmez. Satılan balıkların hemen hepsi doğal desenlidir.

Doğada Nerede Yaşar

Guaporé (Bolivya tarafında Iténez) havzasına özgüdür; Madeira’nın sağ kolu olan bu nehir yüzlerce kilometre boyunca Brezilya ile Bolivya arasında sınır çizer. Madeira’nın öteki büyük kollarından farkı, And Dağları’ndan değil eski Brezilya Kalkanı kayaçlarından doğmasıdır. Bu yüzden suyu yumuşak, hafif asidik ve berraktır. Kıyıları mevsimsel taşkın ormanları, savanlar ve sığ göllerle çevrilidir.

Sterbai çöpçü ana yatakta değil küçük derelerde, kollarda ve taşkın ormanının gölcüklerinde yaşar. Taban kum ve yaprak, bitki azdır, su hafif akıntılıdır. Orman içindeki küçük kollar çürüyen yapraklarla çay rengine boyanır. Doğal suyun sıcaklığı akvaryumcuların sandığından serindir: 21–25 °C. Yani ılık su toleransı bir tercih değil, geniş bir dayanma payıdır.

Koruma durumu “Asgari Endişe”. Satılan balıkların neredeyse tamamı çiftlik üretimi olduğundan hobi doğal popülasyona baskı yapmaz.

Akvaryum Nasıl Olmalı

Altı balıklık bir grup için 60 cm uzunluk ve 60 litre alt sınırdır. Belirleyici olan taban alanıdır: grup birlikte dolaşır, kum karıştırır. Sterbai çöpçü çoğunlukla zaten 100 cm’den uzun bir diskus ya da melek akvaryumuna konuk olur; orada sorun yer değil, sıcaklık ve yemdir.

Taban ince kum olmalıdır. Balık yem ararken burnunu kuma gömer; keskin çakıl ve kirli taban bıyıkları aşındırır. Alttan filtre kullanmayın. Doğal görünüm için kök, birkaç kuru meşe ya da kayın yaprağı ve loş ışık yeter. Bitkili akvaryumda sorun çıkarmaz, bitkileri sökmez. Ilık suya dayanan Echinodorus, Anubias, Microsorum ve Cryptocoryne iyi gider; yüzen bitkiler gölge verir.

Hafif su hareketi sever, oksijeni bol su ister. Kapak kapalı olsun: hava yutmak için yüzeye fırlayan balık zaman zaman dışarı sıçrar. Haftada %30 su değişimi ve olgun bir filtre yeterlidir. Yeni kurulmuş, döngüsünü tamamlamamış akvaryuma koymayın; amonyak ve nitrite çabuk tepki verir.

Su Değerleri

Rahat ettiği aralık 24–28 °C’dir; diskussuz akvaryumda 25–27 °C idealdir. Diskus için 28–29 °C’de uzun süre sağlıklı kalır, ama 30 °C’nin üstüne çıkmayın: sudaki oksijen hızla düşer, ömür kısalır. pH 6–7,5 ve yumuşak ile orta sert su uygundur. Çiftlik bireyleri Türkiye’nin orta sert şebeke suyuna sorunsuz uyar; önemli olan değerlerin sabit kalmasıdır.

Beslenme

Hepçil bir dip toplayıcısıdır: doğada sinek larvası, küçük kabuklu ve solucan arar. Yosun kazımaz, dışkı temizlemez. Dibe düşen artığı değerlendirir ama kendi yemine ihtiyacı vardır; yalnızca artıkla beslenen çöpçü zamanla zayıflar.

Temel yem batan tablet ya da granüldür. Haftada iki üç kez dondurulmuş kan kurdu, artemia, dafni ya da siyah sivrisinek larvası verin. Canlı solucanı kumdan kazıp çıkarmaya bayılır. Diskus akvaryumunda sorun ters yöndedir: dibe düşen sığır kalbi ve granül artıkları çöpçüyü aşırı besler ve suyu kirletir. En sağlıklı düzen, ışıklar kapandıktan sonra verilen tek tablettir. Karın hafif yuvarlak kalmalı, çökük ya da şişkin olmamalıdır.

Davranış ve Tank Arkadaşları

Barışçıl, tabanda yaşayan bir sürü balığıdır. En az altı alın; tek ya da iki balık ürkekleşir, kökün arkasından çıkmaz. Grup birlikte kazar, birlikte dinlenir. Biri yüzeye fırlayıp hava yuttuğunda ötekiler de peş peşe çıkar; bu, bağırsaktan hava soluyan çöpçülerin olağan davranışıdır. Sıklaşırsa sudaki oksijen azalmıştır.

Erkekler bölge tutmaz, kavga etmez. Sıkıştığında deriden zehirli bir salgı bırakır; kalabalık poşette bu salgı türdeşlerini de öldürebilir. Kendi yumurtasına karşı iştahlıdır; bu, üretimin en önemli ayrıntısıdır.

Komşu seçiminin ölçütü sıcaklıktır. Diskus, ramirezi ve melek balığı akvaryumuna sorunsuz uyar. Serin su isteyen komando çöpçüyle aynı akvaryuma konduğunda iki türden biri mutlaka zorlanır. Küçük karakinler, sakin sazangiller, labirentliler, cüce ciklitler ve barışçıl kedi balıkları uygun komşudur. İri ve saldırgan ciklitlerden, yüzgeç kemiren barblardan, tabanı sahiplenen iri kedi balıklarından uzak tutun.

Üretim

Akvaryumda üretilmesi en kolay çöpçülerden biridir; Endonezya’da ticari olarak çoğaltılan birkaç çöpçü türünden biri olması da bu yüzdendir. Oran her dişiye iki erkektir. Bogor’da yapılan bir üretim denemesinde 2:1 grubu, 1:1 ve 3:1 gruplarından belirgin biçimde fazla yumurta verdi; döllenme oranı da %90’a yaklaştı.

1. Grubu iki üç hafta günde iki üç öğün kan kurdu, artemia, dafni ve grindal kurduyla kondisyona sokun. Dişilerin yukarıdan bakınca dolgunlaştığını görmelisiniz.
2. Üretim akvaryumu 45 × 30 × 30 cm olsun: çıplak ya da ince kumlu taban, sünger filtre, bir tutam Java yosunu. Su 24–26 °C, pH 6,5 civarı, yumuşak; ters ozmoz suyu ya da turba işe yarar.
3. Tetiklemek için suyun yarısını ya da daha fazlasını 3–5 °C daha serin suyla değiştirin, havalandırmayı ve akıntıyı artırın. Yumurta görünene kadar her gün tekrarlayın. Yumurtlama çoğu kez değişimden sonraki gün başlar.
4. Erkek dişinin önüne yan dönerek T pozisyonu kurar. Dişi yumurtaları tek tek ya da dört beşlik gruplar hâlinde cama, çoğunlukla akıntının vurduğu yere yapıştırır. Bir yumurtlamada 50 ile 150 arası yumurta çıkar.
5. Ebeveyn bakımı yoktur, yetişkinler yumurtayı saatler içinde yer. Yumurtaları parmakla camdan yuvarlayıp hava taşlı ayrı bir kaba ya da asılı yumurta sepetine alın. Birkaç damla metilen mavisi mantarı baskılar; beyazlayan yumurtaları her gün ayıklayın. Kaba konan birkaç kiraz karides mantarlı yumurtaları yer, sağlıklılara dokunmaz.
6. Yumurtalar 25–27 °C’de 3–5 günde açılır. Larva besin kesesini iki üç günde tüketir. İlk yem mikro kurt ya da sirke kurdu, birkaç gün sonra yeni çıkmış artemiadır; iki üç hafta sonra toz yem ve ezilmiş tablet eklenir.
7. Yavru kabında ince bir kum tabakası yavru kayıplarını azaltır. Her gün %20 aynı sıcaklıkta su değiştirin, dipteki artığı hortumla alın. Yavrular altı haftada 1,5–2 cm’ye, iki üç ayda satış boyu olan 2,5–3 cm’ye ulaşır.

Sık hatalar: kondisyonu atlamak, çakıl taban, yumurtayı ana akvaryumda bırakmak, 5 °C’den büyük soğuk şok ve ilk haftalarda aşırı yemle gelen amonyak.

Hastalıklar ve Korunma

Çiftlik bireyleri dayanıklıdır; doğadan gelenler çok daha hassastır. En sık sorun bıyık erimesidir. Keskin çakıl ve kirli taban bıyıkları önce kısaltır, ardından bakteri ağız çevresini sarar. Tedavi tabanı kuma çevirmek, sık su değişimi ve gerekirse geniş spektrumlu antibakteriyel ilaçtır. Bıyıklar temiz kumda birkaç haftada yeniden uzar. Karın altında ve yüzgeç diplerinde kanlı kızarıklık organik yük biriktiğinin işaretidir; büyük su değişimi ve karantinada antibakteriyel tedavi gerekir.

Ilık suyun kendine özgü riski oksijendir. 29–30 °C’de balık yüzeye sıklaşan çıkışlarla oksijen azlığını belli eder; hava taşı ve yüzey hareketi çözümdür. Beyaz benek yeni balıkla ya da ani soğumayla gelir. Çöpçüler bakıra ve yüksek tuza hassastır: bakırlı ilaç kullanmayın, malaşit yeşilli ilacı yarım dozla başlatın ve havalandırmayı artırın. Diskus suyu zaten sıcak olduğundan ısı artırma reçetesinin payı sınırlıdır.

Satın Alma ve Akvaryuma Ekleme

Akvaryumcularda 2,5–3 cm’lik yavrular satılır; stok zaman zaman ön siparişe döner. Bıyıkları tam, karnı hafif yuvarlak, grubuyla birlikte kumu karıştıran bireyleri seçin. Kısa bıyık, çökük karın, karın altında kızarıklık ve kapalı yüzgeçler kaçınılacak işaretlerdir. En az altı balık alın; tek tek tamamlamak yerine grubu bir seferde kurun.

Taşımada iki tuzak var. Göğüs dikenleri poşeti deler, çift poşet isteyin. Stres salgısı kalabalık poşette zehirlenmeye yol açar: bir poşete üç dört balıktan fazlasını koydurtmayın, başka türle aynı poşete sokmayın. Evde damlatma yöntemiyle 45–60 dakikada alıştırın. Akvaryumcudaki su genellikle 24–25 °C’dir; hedef 29 °C’lik bir diskus akvaryumuysa farkı tek seferde kapatmayın, karantinada sıcaklığı günde 1 °C artırın. Ana akvaryuma akşam ekleyin; ilk gün saklanmaları normaldir.

Benzer Türler ve Karıştırılma Riski

En yakın karışıklık aynı nehirden gelen ve aynı makalede tanımlanan Brochis haraldschultzi iledir. İkisinde de turuncu göğüs dikeni ve benekli gövde vardır. Ayrım baştadır: sterbai çöpçüde koyu zemin üzerinde açık noktalar, haraldschultzi’de açık zemin üzerinde koyu noktalar ve ağ deseni. Haraldschultzi’nin burnu da belirgin biçimde uzundur. Bugün ikisi farklı cinslerdedir; aynı sularda benzer desen taşıyan çöpçülerin uzak akraba çıkması bu alt familyada sık görülür.

Araguaia havzasından Hoplisoma araguaiaense benzer desenlidir ama yüzgeçlerinde turuncu yoktur. Bazı satış listeleri “sterbai (komando) çöpçü” yazar; komando çöpçü serin su isteyen bambaşka bir türdür. Albino sterbai, “albino çöpçü” diye satılan albino bronz çöpçüyle karışır; turuncu göğüs dikeni sterbai’yi ele verir. Leopar desenli çöpçüler açık zeminli başları ve kesintisiz yan çizgileriyle kolay ayrılır.